Kén ăn là một trong những chủ đề dễ làm gia đình căng thẳng. Người lớn lo trẻ thiếu chất, trẻ lại càng phản ứng khi bữa ăn trở thành nơi bị ép, bị nhắc hoặc bị so sánh. Với một số trẻ, kén ăn chỉ là giai đoạn phát triển. Với một số trẻ khác, khó khăn ăn uống liên quan đến cảm giác, vận động miệng, nuốt, sức khỏe hoặc trải nghiệm căng thẳng quanh bữa ăn.
Bài viết này không thay thế tư vấn của bác sĩ, chuyên viên dinh dưỡng hay chuyên viên trị liệu. Mục tiêu là giúp gia đình nhìn bữa ăn bình tĩnh hơn, biết điều gì có thể thử ở nhà và khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn.
Kén ăn không phải lúc nào cũng là chống đối
Trẻ nhỏ có thể từ chối món từng thích, chỉ ăn vài món quen hoặc nghi ngờ thức ăn mới. Điều này khá thường gặp trong những năm đầu đời. Trẻ đang học về mùi, màu, kết cấu, cảm giác trong miệng và cảm giác kiểm soát cơ thể mình. Nếu người lớn chỉ nhìn từ chối thức ăn như hành vi bướng, bữa ăn rất dễ biến thành cuộc kéo co.
Một số trẻ nhạy cảm với mùi, tiếng nhai, độ nhớt, độ giòn hoặc cảm giác thức ăn dính tay. Một số trẻ khó nhai, khó điều khiển thức ăn trong miệng hoặc dễ mệt khi ăn. Một số trẻ từng bị sặc, nôn hoặc đau bụng nên trở nên sợ một nhóm thức ăn. Những yếu tố này cần được lắng nghe, không nên bị gộp chung thành con lười ăn.
Khi gia đình hiểu rằng ăn uống là hoạt động phát triển phức tạp, cách hỗ trợ sẽ bớt gay gắt hơn. Trẻ cần cơ hội làm quen, cảm giác an toàn và nhịp ăn phù hợp, chứ không chỉ cần người lớn kiên quyết hơn.
Bữa ăn cần giảm áp lực trước khi mở rộng món
Nếu mỗi bữa ăn đều có nhắc nhở, mặc cả, dọa phạt hoặc khen chê quá mạnh, trẻ có thể học rằng bàn ăn là nơi căng thẳng. Khi cơ thể căng, việc thử món mới càng khó. Vì vậy, bước đầu không nhất thiết là thêm thật nhiều món, mà là làm bữa ăn dễ chịu và dự đoán được hơn.
Gia đình có thể giữ giờ ăn tương đối ổn định, cho trẻ thấy thức ăn quen thuộc bên cạnh một lượng rất nhỏ thức ăn mới, và cho phép trẻ quan sát, chạm, ngửi hoặc liếm trước khi thật sự ăn. Những bước này có vẻ chậm, nhưng với trẻ nhạy cảm, chúng giúp cơ thể làm quen dần.
Người lớn cũng nên chú ý cách nói. Câu con phải ăn hết mới được đứng dậy có thể làm trẻ tập trung vào việc thoát khỏi bữa ăn. Câu con có thể nhìn, ngửi hoặc thử một chút nếu sẵn sàng thường ít tạo đối đầu hơn. Gia đình vẫn giữ ranh giới về giờ ăn và món ăn, nhưng không biến từng miếng thành cuộc chiến.
Quan sát dấu hiệu cần tư vấn chuyên môn
Kén ăn thường gặp khác với khó khăn ăn uống cần được đánh giá. Gia đình nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên phù hợp nếu trẻ thường xuyên ho, sặc, nghẹn, thở khó khi ăn uống, nôn nhiều, tăng cân kém, giảm cân, mất nước, đau khi ăn, chỉ chấp nhận rất ít loại thức ăn hoặc bữa ăn kéo dài đến mức ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt.
Nếu trẻ có tiền sử sinh non, bệnh lý, vấn đề hô hấp, phẫu thuật, khó nuốt hoặc chậm phát triển nhiều lĩnh vực, việc tư vấn càng quan trọng. Trong một số trường hợp, nhà ngôn ngữ trị liệu, nhà hoạt động trị liệu, bác sĩ, chuyên viên dinh dưỡng và các chuyên viên khác cần phối hợp để hiểu an toàn nuốt, vận động miệng, cảm giác và dinh dưỡng.
Gia đình không nên tự tập các kỹ thuật liên quan đến nuốt hoặc ép trẻ ăn khi có dấu hiệu mất an toàn. Những vấn đề này cần đánh giá trực tiếp. Điều gia đình có thể chuẩn bị là ghi lại món trẻ ăn được, món trẻ tránh, tình huống xảy ra ho sặc hoặc nôn, thời gian bữa ăn và những điều giúp trẻ bình tĩnh hơn.
Mở rộng thức ăn bằng sự quen thuộc
Với trẻ kén ăn nhưng không có dấu hiệu nguy hiểm rõ, việc mở rộng món thường hiệu quả hơn khi đi từ thức ăn quen thuộc. Nếu trẻ thích một loại bánh giòn, gia đình có thể thử một loại giòn tương tự về hình dạng hoặc vị. Nếu trẻ chỉ ăn cơm trắng, có thể đặt cạnh đó một lượng rất nhỏ thức ăn khác mà không ép trẻ ăn ngay.
Mục tiêu ban đầu có thể chỉ là trẻ chịu để món mới trên bàn, rồi trên đĩa, rồi chạm vào, rồi đưa gần miệng. Với người lớn, những bước này có vẻ quá nhỏ. Với trẻ nhạy cảm, đó có thể là tiến triển thật. Khi trẻ cảm thấy mình có quyền dừng ở mức chịu được, trẻ thường dễ thử hơn trong dài hạn.
Gia đình cũng có thể để trẻ tham gia chuẩn bị thức ăn ở mức phù hợp, như rửa rau, đặt bát, khuấy bột hoặc chọn đĩa. Việc tiếp xúc ngoài bữa ăn đôi khi nhẹ nhàng hơn việc bị yêu cầu ăn ngay.
Tôn trọng văn hóa bữa ăn của gia đình
Mỗi gia đình có món ăn, giờ ăn, cách nêm nếm và kỳ vọng khác nhau. Hỗ trợ ăn uống không nên biến bữa ăn Việt Nam hay bữa ăn gia đình thành một mẫu xa lạ. Điều quan trọng là tìm cách để trẻ có đủ dinh dưỡng và an toàn, đồng thời gia đình vẫn giữ được phần văn hóa ăn uống có ý nghĩa với mình.
Nếu trẻ sống trong gia đình Việt tại Nhật Bản, trẻ có thể tiếp xúc với nhiều kiểu thức ăn, mùi vị và bối cảnh ăn khác nhau giữa nhà, trường và cộng đồng. Sự khác biệt này vừa là cơ hội, vừa có thể làm trẻ khó thích nghi. Gia đình nên trao đổi với trường nếu bữa ăn ở lớp là nguồn căng thẳng lớn, đặc biệt khi trẻ có khó khăn cảm giác hoặc ăn uống kéo dài.
Một bữa ăn tốt không phải lúc nào cũng là bữa ăn trẻ ăn được nhiều món mới. Đôi khi, đó là bữa ăn trẻ ngồi được bình tĩnh hơn, giao tiếp được điều mình không thích bằng cách phù hợp hơn, hoặc chịu để một món mới xuất hiện mà không hoảng sợ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả kén ăn, khó khăn ăn uống, dấu hiệu cần tư vấn và vai trò của chuyên viên trong vấn đề ăn nuốt ở trẻ.