Khi gia đình quyết định đưa trẻ đi tư vấn phát triển, cảm giác lo lắng là điều rất tự nhiên. Có người sợ mình nói không đủ rõ, có người sợ bị đánh giá là chăm con sai, cũng có người mong buổi tư vấn sẽ cho ngay một câu trả lời chắc chắn.
Một buổi tư vấn phát triển không nên được xem như kỳ thi của phụ huynh hay của trẻ. Đây là cơ hội để gia đình, bác sĩ, nhà tâm lý, giáo viên hoặc chuyên viên trị liệu cùng nhìn lại quá trình phát triển của trẻ trong đời sống thật. Chuẩn bị trước không phải để làm mọi thứ hoàn hảo, mà để những điều quan trọng không bị quên trong lúc gia đình đang căng thẳng.
Bắt đầu từ điều gia đình đang lo nhất
Trước buổi tư vấn, gia đình nên thử viết thành vài câu ngắn điều khiến mình muốn tìm sự hỗ trợ. Điều này nghe đơn giản, nhưng lại giúp cuộc trao đổi đi thẳng vào trọng tâm. Nếu gia đình chỉ nói rằng con chậm hơn các bạn, chuyên viên sẽ cần hỏi thêm rất nhiều. Nếu gia đình nói rằng con hai tuổi rưỡi ít dùng lời để yêu cầu, thường kéo tay người lớn đến đồ vật và khó làm theo chỉ dẫn hai bước, bức tranh ban đầu sẽ rõ hơn.
Nỗi lo cũng có thể nằm ở hành vi, cảm giác, vận động, ăn ngủ, chơi với bạn, giao tiếp ở lớp hoặc khả năng tự chăm sóc. Không cần chọn đúng thuật ngữ chuyên môn ngay từ đầu. Điều quan trọng là mô tả được trẻ gặp khó trong tình huống nào, khó khăn đó xuất hiện từ bao giờ, có lặp lại không và ảnh hưởng thế nào đến sinh hoạt của trẻ.
Gia đình cũng có thể nói rõ điều mình mong muốn sau buổi tư vấn. Có gia đình muốn biết có cần đánh giá chuyên sâu không. Có gia đình muốn hiểu cách hỗ trợ trẻ ở nhà. Có gia đình cần cách trao đổi với trường. Khi mục tiêu được nói ra, chuyên viên dễ điều chỉnh cuộc trao đổi cho phù hợp hơn.
Nhìn lại mốc phát triển bằng thái độ bình tĩnh
Mốc phát triển là những kỹ năng nhiều trẻ thường đạt được trong một khoảng tuổi nhất định, chẳng hạn cách trẻ chơi, học, giao tiếp, vận động và tương tác với người khác. Các mốc này không phải thước đo để so sánh trẻ một cách cứng nhắc, nhưng có thể giúp gia đình nhận ra điều gì cần được theo dõi kỹ hơn.
Trước khi đi tư vấn, gia đình có thể nhớ lại hoặc xem lại ảnh, video, sổ sức khỏe, nhận xét của nhà trẻ và ghi chú cũ để biết một số kỹ năng xuất hiện vào thời điểm nào. Ví dụ, trẻ bắt đầu bập bẹ, chỉ tay, đáp lại khi gọi tên, đi độc lập, chơi giả vờ hoặc tự xúc ăn vào giai đoạn nào. Nếu không nhớ chính xác, gia đình có thể nói khoảng thời gian tương đối. Không cần đoán để lấp chỗ trống.
Điều cần chú ý hơn là thay đổi bất thường hoặc mất kỹ năng đã từng có. Nếu trẻ từng dùng một số từ nhưng sau đó gần như không dùng nữa, từng giao tiếp mắt nhiều hơn nhưng giảm rõ, hoặc từng làm được một kỹ năng vận động rồi mất đi, gia đình nên trao đổi sớm với bác sĩ hoặc chuyên viên phù hợp. Bài viết này không thể đánh giá nguyên nhân, nhưng những thay đổi như vậy không nên bị bỏ qua.
Mang theo tình huống cụ thể thay vì chỉ mang theo nhãn gọi
Trong đời sống hằng ngày, người lớn thường dùng những từ rất ngắn để nói về trẻ, như bướng, nhút nhát, hiếu động, khó tập trung hoặc không nghe lời. Những từ này có thể diễn tả cảm giác của người chăm sóc, nhưng chưa đủ để chuyên viên hiểu chuyện gì đang xảy ra.
Thông tin có ích hơn là tình huống cụ thể. Khi nào trẻ khó bình tĩnh lại, điều gì xảy ra ngay trước đó, người lớn đã làm gì, trẻ phản ứng ra sao và sau bao lâu thì ổn hơn. Nếu trẻ ít nói, gia đình có thể kể trẻ giao tiếp bằng cách nào trong bữa ăn, lúc chơi, khi muốn ra ngoài hoặc khi cần giúp đỡ. Nếu trẻ khó ở lớp nhưng ở nhà khá ổn, sự khác biệt giữa hai môi trường cũng rất đáng để nói.
Gia đình không cần ghi mọi việc trong nhiều tuần. Chỉ cần vài tình huống tiêu biểu, được mô tả rõ bối cảnh, đã giúp buổi tư vấn thực tế hơn rất nhiều. Nếu có video ngắn về hành vi hoặc cách trẻ chơi, gia đình có thể hỏi trước nơi tư vấn xem có thể cho chuyên viên xem không, đồng thời chú ý bảo vệ sự riêng tư của trẻ.
Nói cả điểm mạnh và điều giúp trẻ dễ tham gia hơn
Một buổi tư vấn phát triển không chỉ nói về điều trẻ chưa làm được. Chuyên viên cũng cần biết trẻ thích gì, dễ học khi nào, phản ứng tốt với kiểu hỗ trợ nào và có mối quan hệ tích cực với ai. Những thông tin này giúp kế hoạch hỗ trợ bớt chung chung.
Nếu trẻ ít giao tiếp bằng lời nhưng rất thích nhìn tranh, đó có thể là điểm bắt đầu cho hỗ trợ giao tiếp. Nếu trẻ khó ngồi trong nhóm đông nhưng tập trung tốt khi được ngồi cạnh người lớn tin cậy, môi trường và cách sắp xếp hoạt động cần được xem xét. Nếu trẻ khó chuyển hoạt động nhưng dễ hơn khi được báo trước bằng hình ảnh hoặc vật thật, gia đình đã có một manh mối quan trọng.
Điểm mạnh không làm nỗi lo biến mất, nhưng làm cho cuộc trao đổi công bằng hơn với trẻ. Trẻ không chỉ là một danh sách khó khăn. Trẻ là một con người có sở thích, cảm xúc, cách học, nhịp phát triển và những điều kiện giúp mình cảm thấy an toàn hơn.
Phân biệt theo dõi, sàng lọc và đánh giá chuyên sâu
Trong các nguồn chuyên môn, theo dõi phát triển thường được hiểu là việc quan sát quá trình phát triển của trẻ theo thời gian trong gia đình, trường học và chăm sóc sức khỏe. Sàng lọc phát triển là bước dùng công cụ hoặc câu hỏi phù hợp với lứa tuổi để xem trẻ có cần được xem xét thêm không. Đánh giá chuyên sâu thường do người có chuyên môn thực hiện để hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ và hướng hỗ trợ.
Sàng lọc không phải là chẩn đoán. Một kết quả sàng lọc cho thấy cần theo dõi thêm không có nghĩa là trẻ chắc chắn có rối loạn. Ngược lại, nếu gia đình vẫn có lo lắng rõ ràng trong khi một lần sàng lọc chưa cho thấy vấn đề, gia đình vẫn nên tiếp tục trao đổi và quan sát. Phát triển của trẻ cần được nhìn trong thời gian, trong nhiều môi trường và cùng với thông tin từ nhiều người chăm sóc.
Khi chuyên viên đề nghị đánh giá chuyên sâu, gia đình có thể hỏi mục đích của đánh giá là gì, ai sẽ thực hiện, kết quả sẽ được dùng để hỗ trợ trẻ như thế nào và gia đình cần chuẩn bị thêm thông tin gì. Hỏi rõ những điều này không phải là nghi ngờ chuyên viên, mà là cách để gia đình tham gia có trách nhiệm vào quá trình hỗ trợ.
Chuẩn bị câu hỏi để không rời buổi tư vấn trong mơ hồ
Trong buổi tư vấn, gia đình có thể bị cuốn vào nhiều thông tin mới và quên mất điều mình muốn hỏi. Vì vậy, trước khi đi, nên chuẩn bị một vài câu hỏi thật sự quan trọng. Những câu hỏi này có thể xoay quanh việc cần quan sát thêm điều gì, có cần gặp bác sĩ hoặc chuyên viên khác không, ở nhà nên điều chỉnh gì trước, nhà trường có thể phối hợp ra sao và khi nào nên quay lại theo dõi.
Nếu trẻ sống trong môi trường song ngữ như tiếng Việt và tiếng Nhật, gia đình nên nói rõ trẻ dùng ngôn ngữ nào với ai, hiểu ngôn ngữ nào tốt hơn và có khác biệt giữa ở nhà với ở trường không. Song ngữ tự nó không phải là lý do đơn giản để giải thích mọi khó khăn giao tiếp. Nhưng thông tin về ngôn ngữ giúp chuyên viên tránh hiểu sai năng lực của trẻ.
Gia đình cũng nên nói về giấc ngủ, ăn uống, thính lực, thị lực, sức khỏe gần đây, thay đổi trong gia đình và phản hồi từ giáo viên nếu có. Những yếu tố này không phải lúc nào cũng là nguyên nhân chính, nhưng có thể ảnh hưởng đến hành vi, sự chú ý và khả năng tham gia của trẻ.
Giữ vai trò chủ động sau buổi tư vấn
Sau buổi tư vấn, điều quan trọng không chỉ là gia đình nhận được một lời nhận xét, mà là biết bước tiếp theo. Bước tiếp theo có thể là tiếp tục theo dõi trong một khoảng thời gian, điều chỉnh sinh hoạt ở nhà, trao đổi với nhà trường, làm sàng lọc, đặt lịch đánh giá chuyên sâu hoặc gặp một chuyên viên khác.
Gia đình nên xin giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu nếu có thuật ngữ chuyên môn mới. Nếu được đưa ra khuyến nghị, nên hỏi khuyến nghị đó nhằm hỗ trợ kỹ năng nào của trẻ và làm sao để biết cách hỗ trợ đang phù hợp. Với những vấn đề liên quan đến sức khỏe, chẩn đoán hoặc điều trị, gia đình cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên viên có thẩm quyền, thay vì dựa vào thông tin trên mạng.
Chuẩn bị tốt không làm buổi tư vấn biến thành câu trả lời cuối cùng cho mọi điều. Nhưng nó giúp gia đình bước vào cuộc trao đổi với sự rõ ràng hơn, giúp chuyên viên hiểu trẻ trong bối cảnh thật hơn và giúp những bước hỗ trợ sau đó có nền tảng vững hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả mốc phát triển, theo dõi phát triển, sàng lọc phát triển và cách gia đình trao đổi khi có lo lắng về phát triển của trẻ.