Hoạt động trị liệu hỗ trợ con người tham gia các hoạt động có ý nghĩa trong đời sống. Với trẻ em, đó có thể là chơi, ăn, mặc quần áo, đánh răng, tắm, viết, dùng tay, điều chỉnh cảm giác, đi học và tham gia gia đình. Ở Việt Nam, khái niệm hoạt động trị liệu đang được biết đến nhiều hơn, nhưng cách dùng tên gọi và chất lượng dịch vụ vẫn có thể khác nhau giữa cơ sở.
Gia đình nên nhìn hoạt động trị liệu không chỉ là tập tay, tập cảm giác hoặc làm vài bài trong phòng trị liệu. Trị liệu có ý nghĩa khi giúp trẻ tham gia cuộc sống thật tốt hơn. Một bài tập chỉ có giá trị nếu nó liên quan đến việc trẻ chơi, tự chăm sóc, học tập, giao tiếp hoặc tham gia sinh hoạt hằng ngày.
Bắt đầu từ hoạt động trẻ đang khó
Một trẻ có thể khó cầm bút, một trẻ khó mặc áo, một trẻ sợ tắm, một trẻ không chơi được với bạn, một trẻ quá tải vì tiếng ồn hoặc không ngồi ổn trong bữa ăn. Những vấn đề này cần mục tiêu khác nhau. Nếu mọi trẻ đều nhận cùng một bài tập, gia đình nên hỏi vì sao bài đó phù hợp với con mình và bài đó sẽ giúp hoạt động nào trong đời sống.
Chuyên viên cần quan sát tư thế, vận động, cảm giác, môi trường, động lực của trẻ và yêu cầu trong gia đình hoặc trường học. Với khó khăn cảm giác, mục tiêu không nên là làm trẻ chịu đựng mọi thứ. Mục tiêu là hiểu cơ thể trẻ, điều chỉnh môi trường và xây kỹ năng tham gia an toàn. Với khó khăn vận động tinh, mục tiêu không chỉ là bóp kẹp tốt hơn, mà là trẻ dùng tay tốt hơn trong ăn, mặc, chơi hoặc học.
Gia đình nên hỏi về đánh giá và mục tiêu
Trước khi bắt đầu can thiệp, gia đình có thể hỏi chuyên viên đánh giá những gì, mục tiêu ưu tiên là gì, trẻ sẽ được hỗ trợ bằng cách nào và khi nào xem lại. Một mục tiêu như “cải thiện cảm giác” quá chung nếu không có hoạt động cụ thể. Mục tiêu rõ hơn có thể là trẻ chịu được rửa tay trước bữa ăn, ngồi ăn với điểm tựa phù hợp, tự kéo khóa áo một phần hoặc dùng bút trong thời gian ngắn mà không quá mệt.
Gia đình cũng nên hỏi cách áp dụng ở nhà và trường. Nếu kỹ năng chỉ xuất hiện trong phòng trị liệu, trẻ vẫn có thể khó trong đời sống. Hoạt động trị liệu hiệu quả thường cần điều chỉnh bàn ghế, đồ dùng, quần áo, lịch sinh hoạt, môi trường cảm giác hoặc cách người lớn đưa yêu cầu.
Phối hợp với trường học rất quan trọng
Nhiều khó khăn mà hoạt động trị liệu hỗ trợ xuất hiện rõ ở trường: viết chậm, mệt khi ngồi, tránh giờ thể dục, khó cắt dán, quá tải tiếng ồn, khó dùng nhà vệ sinh hoặc không theo kịp chuyển hoạt động. Trường học có thể cần thông tin về chỗ ngồi, dụng cụ viết, nghỉ vận động, giảm quá tải và cách chia nhỏ nhiệm vụ.
Gia đình có thể xin chuyên viên viết khuyến nghị ngắn, dễ hiểu và tập trung vào hành động. Giáo viên thường cần biết nên thử điều gì trong lớp, không chỉ tên chuyên môn. Khi chuyên viên, gia đình và trường nói cùng một mục tiêu, trẻ có nhiều cơ hội dùng kỹ năng mới trong bối cảnh thật.
Chọn dịch vụ cần nhìn cả chuyên môn và sự tôn trọng
Ở Việt Nam, không phải địa phương nào cũng có đủ chuyên viên được đào tạo bài bản. Gia đình nên hỏi về bằng cấp, kinh nghiệm, cách đánh giá, mục tiêu, cách theo dõi tiến triển và cách xử lý khi trẻ sợ hoặc từ chối. Một nơi đáng tin sẽ giải thích giới hạn chuyên môn và không hứa kết quả tuyệt đối cho mọi trẻ.
Điều quan trọng là trẻ được tôn trọng. Trị liệu không nên biến cơ thể trẻ thành nơi người lớn áp đặt, giữ chặt hoặc ép chịu đựng. Hoạt động trị liệu tốt giúp trẻ hiểu và dùng cơ thể mình tốt hơn trong đời sống, đồng thời giúp người lớn điều chỉnh môi trường để trẻ có thêm cơ hội tham gia.
Theo dõi tiến triển bằng hoạt động thật
Gia đình có thể hỏi chuyên viên tiến triển sẽ được nhìn thấy ở đâu trong đời sống. Trẻ có ngồi ăn thoải mái hơn không, tự mặc áo nhiều bước hơn không, cắt giấy ít mệt hơn không, chịu được rửa tay hơn không, hay tham gia giờ học lâu hơn không. Những thay đổi này có ý nghĩa hơn việc trẻ chỉ làm tốt một bài trong phòng trị liệu.
Nếu sau một thời gian gia đình không thấy liên hệ giữa bài tập và đời sống, nên trao đổi lại. Có thể mục tiêu cần rõ hơn, hoạt động cần đổi hoặc khuyến nghị tại nhà cần vừa sức hơn. Hoạt động trị liệu là cầu nối giữa cơ thể, môi trường và sinh hoạt, nên kết quả cũng cần được kiểm tra trong sinh hoạt.
Tránh hiểu cảm giác như lỗi của trẻ
Một số trẻ tránh âm thanh, mùi, chạm, nước, quần áo hoặc thức ăn vì hệ cảm giác xử lý khác. Nói trẻ “làm quá” hoặc “cứng đầu” có thể làm trẻ xấu hổ mà không giúp kỹ năng tăng lên. Hoạt động trị liệu tốt thường giúp gia đình hiểu tín hiệu cơ thể của trẻ, rồi chọn cách mở rộng trải nghiệm từng bước an toàn.
Điều này không có nghĩa là trẻ không cần học kỹ năng mới. Trẻ vẫn có thể học chạm chất liệu mới, mặc quần áo đa dạng hơn hoặc tham gia hoạt động nhóm. Nhưng mục tiêu nên là tham gia tốt hơn với cơ thể được tôn trọng, không phải chịu đựng mọi cảm giác để làm vừa lòng người lớn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra phục hồi chức năng, hoạt động trị liệu và hỗ trợ trẻ trong sinh hoạt.