Chơi là một cửa sổ quan trọng để hiểu phát triển của trẻ. Khi chơi, trẻ thể hiện cách chú ý, giao tiếp, bắt chước, dùng đồ vật, tưởng tượng, chia sẻ lượt, xử lý cảm giác và giải quyết vấn đề. Những điều này không phải lúc nào cũng thấy rõ qua câu hỏi trực tiếp.
Quan sát chơi không có nghĩa là chỉ xem trẻ có chơi “đúng” hay không. Chuyên viên cần xem trẻ học và tương tác như thế nào.
Nếu buổi đánh giá chỉ dựa vào câu hỏi hoặc nhiệm vụ bàn giấy, một số trẻ sẽ không thể hiện hết khả năng thật. Trẻ có thể im lặng vì lạ người, mệt vì phòng khám, hoặc không hiểu yêu cầu bằng lời. Quan sát chơi giúp người lớn thấy trẻ trong một hoạt động gần đời sống hơn, dù vẫn cần được giải thích cẩn thận và không nên xem là kết luận duy nhất.
Chơi cho thấy cả điểm mạnh và khó khăn
Một trẻ có thể ít nói nhưng biết quan sát rất kỹ. Một trẻ khác có thể chơi lặp lại nhưng rất thích một chủ đề cụ thể. Nếu chuyên viên chỉ tìm lỗi, họ sẽ bỏ qua cách trẻ tiếp cận thế giới.
Quan sát tốt cần ghi nhận điều trẻ tự khởi xướng, điều trẻ cần hỗ trợ và điều làm trẻ hứng thú.
Điểm mạnh trong chơi có thể rất nhỏ nhưng có ý nghĩa. Trẻ biết chờ người lớn mở hộp, nhìn về phía âm thanh, xếp đồ theo quy luật, thử nhiều cách để lấy đồ chơi hoặc cười khi người lớn lặp lại một hành động. Những điều này cho thấy cách trẻ học, chú ý và tìm kết nối.
Khó khăn cũng cần được mô tả trong bối cảnh. Nếu trẻ không chia sẻ lượt khi phòng quá ồn, điều đó khác với việc trẻ không bao giờ chia sẻ lượt. Nếu trẻ chỉ chơi một kiểu với đồ vật, chuyên viên cần xem điều gì xảy ra khi người lớn tham gia nhẹ nhàng, đổi vật liệu hoặc tạo cơ hội lựa chọn.
Người lớn có thể thay đổi mức hỗ trợ khi chơi
Trong đánh giá, chuyên viên có thể thử đưa mẫu, chờ lâu hơn, đổi đồ chơi, thêm lựa chọn hoặc giảm kích thích để xem trẻ phản ứng ra sao. Điều này giúp hiểu trẻ cần loại hỗ trợ nào, không chỉ trẻ làm được gì khi không có hỗ trợ.
Gia đình cũng có thể chia sẻ cách trẻ chơi ở nhà, vì trẻ không phải lúc nào cũng thể hiện giống nhau trong phòng đánh giá.
Đây là điểm gần với đánh giá động: không chỉ hỏi trẻ làm được gì một mình, mà xem trẻ phản ứng thế nào khi được hỗ trợ vừa đủ. Một trẻ có thể không bắt chước ngay, nhưng bắt chước sau khi người lớn làm chậm hơn. Một trẻ có thể không dùng lời, nhưng biết chỉ, kéo tay hoặc đưa đồ vật để yêu cầu. Những phản ứng này giúp chọn mục tiêu hỗ trợ thực tế hơn.
Gia đình nên được hỏi về cách chơi quen thuộc của trẻ, chủ đề trẻ thích, đồ chơi trẻ tránh và tình huống trẻ chơi tốt nhất. Nếu đánh giá không nghe phần này, kết quả có thể nghiêng quá nhiều về hành vi trong phòng khám.
Không biến quan sát chơi thành phán xét gia đình
Trong buổi đánh giá, cha mẹ có thể lo mình chơi "sai" với con hoặc bị chuyên viên đánh giá. Chuyên viên nên giải thích rằng mục tiêu là hiểu trẻ, không phải chấm điểm cha mẹ. Khi cần quan sát tương tác giữa trẻ và người chăm sóc, nên nói rõ đang xem điều gì và vì sao.
Nếu trẻ không chơi như ở nhà, điều đó không có nghĩa gia đình nói sai. Trẻ thay đổi theo môi trường, người lạ, mệt, đói, ngôn ngữ và cảm giác. Báo cáo tốt cần ghi nhận giới hạn của buổi quan sát, nhất là với trẻ song ngữ hoặc trẻ rất nhạy với môi trường mới.
Kết quả nên được giải thích bằng ví dụ
Thay vì viết chung rằng trẻ thiếu tương tác, báo cáo nên nêu tình huống cụ thể: trẻ nhìn người lớn khi đồ chơi dừng, kéo tay để yêu cầu hoặc quay đi khi âm thanh lớn. Ví dụ giúp gia đình hiểu và áp dụng hỗ trợ.
Quan sát chơi tốt biến buổi đánh giá thành cơ hội hiểu trẻ sâu hơn, không chỉ thành bài kiểm tra.
Báo cáo cũng nên nối ví dụ với khuyến nghị. Nếu trẻ giao tiếp tốt hơn khi người lớn chờ lâu hơn, gia đình và trường có thể thử tăng thời gian chờ. Nếu trẻ dễ tham gia khi có đồ chơi theo sở thích, sở thích đó có thể dùng làm cầu nối trong trị liệu. Nếu trẻ quá tải với âm thanh, mục tiêu không chỉ là "hợp tác hơn" mà là điều chỉnh môi trường để trẻ có thể tham gia.
Khi kết quả được viết bằng ví dụ cụ thể, gia đình không chỉ nhận một nhãn hoặc điểm số. Họ nhận được thông tin có thể dùng trong ngày mai: chơi thế nào, chờ ra sao, hỗ trợ lúc nào và điều gì nên tránh để trẻ có cơ hội thể hiện mình.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra vai trò của chơi, giao tiếp xã hội và phát triển trẻ em.