Hoạt động trị liệu cho trẻ em thường được hiểu là hỗ trợ trẻ tham gia tốt hơn vào các hoạt động có ý nghĩa trong cuộc sống. Với trẻ nhỏ, những hoạt động đó có thể là chơi, ăn, mặc quần áo, dùng tay, di chuyển, học ở lớp, giao tiếp với bạn hoặc tự chăm sóc.
Ở Nhật Bản, 作業療法士 là chuyên viên hoạt động trị liệu. Trong lĩnh vực trẻ em, họ thường nhìn vào mối quan hệ giữa khả năng của trẻ, hoạt động trẻ cần tham gia và môi trường xung quanh trẻ.
Điểm bắt đầu là hoạt động có ý nghĩa với trẻ
Nhiều người nghĩ hoạt động trị liệu chỉ liên quan đến vận động tinh, như cầm bút, dùng kéo hoặc cài nút áo. Những kỹ năng này có thể là một phần quan trọng, nhưng không phải toàn bộ.
Hoạt động trị liệu có thể xem xét nhiều khía cạnh của đời sống. Chuyên viên nhìn vào vận động thô và tinh, cách trẻ tiếp nhận cảm giác từ âm thanh, ánh sáng hay va chạm, tư thế ngồi và mức độ mệt trong hoạt động, kỹ năng tự chăm sóc như ăn và mặc, cũng như cách trẻ chơi và tham gia cùng người khác. Câu hỏi quan trọng không chỉ là trẻ làm được gì, mà là môi trường xung quanh có phù hợp để trẻ tham gia không.
Điểm cốt lõi là hiểu vì sao một hoạt động trở nên khó với trẻ. Có khi trẻ không làm được vì kỹ năng vận động chưa đủ. Có khi trẻ quá nhạy cảm với môi trường, chưa hiểu trình tự, hoặc hoạt động được yêu cầu quá nhanh.
Khi sinh hoạt hằng ngày trở nên khó
Gia đình có thể tìm nơi tư vấn khi khó khăn của trẻ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, vui chơi hoặc học tập. Không nên chỉ nhìn vào việc trẻ "ngoan" hay "không ngoan", mà cần quan sát trẻ đang gặp trở ngại ở đâu.
Ví dụ, trẻ có thể cần được đánh giá thêm khi rất khó ngồi ổn định trong bữa ăn hoặc giờ học, tránh một số chất liệu quần áo hoặc thức ăn, gặp khó khăn khi dùng thìa, bút hoặc kéo, thường xuyên vấp ngã hoặc va vào đồ vật, khó tự mặc quần áo và tự chăm sóc, hoặc không biết chơi với đồ chơi theo nhiều cách.
Những biểu hiện này không tự động có nghĩa là trẻ có rối loạn phát triển. Chúng là những dấu hiệu cho thấy người lớn nên quan sát môi trường, yêu cầu hoạt động và nhu cầu hỗ trợ của trẻ kỹ hơn.
Vui chơi là một phần quan trọng của hỗ trợ
Với trẻ em, chơi không chỉ là giải trí. Chơi giúp trẻ thử vận động, khám phá cảm giác, bắt chước, giải quyết vấn đề, giao tiếp và học cách ở cùng người khác.
Trong các buổi chơi, chuyên viên quan sát điểm mạnh và khó khăn của trẻ, điều chỉnh mức độ để trẻ có trải nghiệm thành công, và tạo cơ hội cho trẻ dùng tay, cơ thể, mắt, tai một cách phối hợp. Chơi cũng là dịp để trẻ học hiểu luật, chờ lượt và tham gia cùng người khác. Chuyên viên có thể gợi ý cho gia đình và giáo viên cách biến sinh hoạt hằng ngày thành cơ hội luyện tập tự nhiên.
Một hoạt động phù hợp không nhất thiết phải đắt tiền hoặc đặc biệt. Đôi khi, thay đổi cách sắp xếp bàn ghế, giảm tiếng ồn, chia nhỏ bước thực hiện hoặc chọn đồ chơi đúng mức cũng có thể giúp trẻ tham gia tốt hơn.
Đằng sau hành vi có thể là trải nghiệm cảm giác
Một số hành vi của trẻ có thể liên quan đến cách trẻ tiếp nhận cảm giác. Ví dụ, trẻ bịt tai trong lớp ồn, tránh chạm vào cát, chỉ ăn vài loại thức ăn, thích xoay tròn hoặc luôn tìm hoạt động vận động mạnh.
Điều này không nên được diễn giải đơn giản là trẻ cố tình chống đối. Người lớn cần hỏi thêm: môi trường lúc đó có quá ồn, quá sáng hay quá đông không; trẻ có biết điều sắp xảy ra không; trẻ có cách nào để nghỉ hoặc từ chối không; và hoạt động có quá khó, quá dài hoặc thay đổi quá đột ngột không.
Nếu nghi ngờ trẻ có khó khăn rõ rệt về cảm giác, gia đình nên trao đổi với chuyên viên phù hợp. Không nên tự áp dụng các bài tập cảm giác mạnh trên mạng nếu chưa hiểu tình trạng sức khỏe, độ tuổi và phản ứng của trẻ.
Phối hợp với gia đình và nhà trường
Hoạt động trị liệu cho trẻ em có ý nghĩa nhất khi được nối với môi trường thật của trẻ. Một kỹ năng trẻ làm được trong phòng trị liệu cần được chuyển dần sang nhà, lớp học và cộng đồng.
Gia đình và nhà trường có thể cùng chia sẻ hoạt động nào đang khó nhất trong ngày, thống nhất vài mục tiêu nhỏ có thể quan sát được, và điều chỉnh môi trường trước khi yêu cầu trẻ cố gắng thêm. Ghi nhận điểm mạnh và cách trẻ học tốt nhất cũng quan trọng không kém. Kế hoạch hỗ trợ nên được xem lại định kỳ, thay vì giữ mãi một cách tiếp cận.
Mục tiêu không phải là ép trẻ chịu đựng mọi môi trường. Mục tiêu là giúp trẻ có thêm kỹ năng, thêm lựa chọn và một môi trường dễ tham gia hơn.
Tiếp cận 作業療法士 tại Nhật Bản
Tại Nhật Bản, gia đình có thể gặp 作業療法士 qua hai con đường chính. Con đường thứ nhất là qua hệ thống y tế: bác sĩ nhi khoa hoặc bác sĩ chuyên khoa chỉ định phục hồi chức năng tại bệnh viện hoặc phòng khám. Con đường thứ hai là qua hệ thống phúc lợi trẻ em: cơ sở 児童発達支援 hoặc 放課後等デイサービス có 作業療法士 trong nhóm hỗ trợ. Để sử dụng cơ sở phúc lợi, gia đình cần trao đổi với chính quyền địa phương để xin 通所受給者証, tức giấy chứng nhận sử dụng dịch vụ thông qua hệ thống phúc lợi.
Không phải 作業療法士 nào cũng chuyên về trẻ em hoặc có kinh nghiệm với trẻ có khó khăn về xử lý cảm giác. Khi tìm cơ sở, gia đình có thể hỏi trực tiếp liệu chuyên viên đó có kinh nghiệm làm việc với trẻ có khó khăn gần với tình trạng của con mình không.
Đối với gia đình nói tiếng Việt, rào cản ngôn ngữ có thể ảnh hưởng đến chất lượng trao đổi với chuyên viên. Nên chuẩn bị trước một số mô tả cụ thể bằng tiếng Nhật về những khó khăn của trẻ trong sinh hoạt hằng ngày, và hỏi cơ sở xem có hỗ trợ phiên dịch hoặc hình thức trao đổi bổ sung không.
Hoạt động trị liệu tốt không chỉ nhìn vào điều trẻ chưa làm được. Nó bắt đầu từ câu hỏi: trẻ muốn và cần tham gia điều gì, hoạt động đó đang khó ở đâu và người lớn có thể thay đổi điều gì để trẻ có cơ hội thành công hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách hoạt động trị liệu nhìn vào trẻ, hoạt động và môi trường.