Khi trẻ kể chuyện hôm nay ở trường, kể lại một chuyến đi hoặc giải thích vì sao đồ chơi bị hỏng, trẻ đang dùng nhiều kỹ năng ngôn ngữ cùng lúc. Trẻ cần nhớ sự kiện, sắp xếp thứ tự, chọn từ, tạo câu, nói về người khác và giải thích nguyên nhân. Đây là kỹ năng kể chuyện.
Kỹ năng kể chuyện liên quan đến hội thoại, đọc hiểu, viết văn và học tập ở trường. Trẻ không cần kể hay như người lớn, nhưng cần có cơ hội được kể theo cách của mình.
Nghe câu chuyện của trẻ trước khi sửa
Nhiều trẻ kể chuyện rời rạc: con đi, bạn khóc, cô nói, rồi xe. Người lớn có thể không hiểu nhưng đừng vội cắt ngang để hỏi dồn. Trước hết, hãy cho trẻ cảm giác câu chuyện của mình đáng được nghe.
Sau đó, người lớn có thể giúp bằng câu hỏi vừa đủ. Ai ở đó. Chuyện gì xảy ra trước. Sau đó con làm gì. Bạn cảm thấy thế nào. Nếu trẻ khó trả lời, có thể dùng ảnh, đồ vật, tranh vẽ hoặc lịch trong ngày để gợi nhớ.
Với trẻ song ngữ, trẻ có thể kể một phần bằng tiếng Việt, một phần bằng tiếng Nhật. Điều này vẫn có giá trị giao tiếp. Gia đình có thể giúp trẻ nối nghĩa giữa hai ngôn ngữ thay vì bắt trẻ chỉ dùng một ngôn ngữ trong mọi câu.
Kể chuyện trong việc nhỏ hằng ngày
Gia đình không cần giờ học riêng để luyện kể chuyện. Sau khi nấu ăn, có thể nói mình rửa rau, cắt rau, cho vào nồi, rồi ăn. Sau khi đi công viên, có thể xem lại ảnh và kể con leo cầu trượt, trời mưa, mình về nhà. Khi đọc sách, có thể hỏi nhân vật muốn gì và vì sao.
Điều quan trọng là dùng câu tự nhiên, không biến mọi lần kể thành kiểm tra. Nếu trẻ chỉ nói một từ, người lớn có thể mở rộng thành câu ngắn. Nếu trẻ kể sai thứ tự, có thể nhẹ nhàng đặt lại bằng tranh hoặc ảnh.
Nếu trẻ lớn vẫn rất khó kể lại sự kiện, khó hiểu truyện, khó viết câu chuyện hoặc thường bị hiểu nhầm ở lớp, gia đình nên trao đổi với giáo viên và nhà ngôn ngữ trị liệu. Kể chuyện là kỹ năng có thể được hỗ trợ từng bước.
Gia đình có thể giúp trẻ bằng cấu trúc lặp lại nhưng không cứng nhắc. Sau một sự kiện, người lớn có thể cùng trẻ nói ai ở đó, chuyện gì xảy ra trước, chuyện gì xảy ra sau, con cảm thấy thế nào. Nếu trẻ chỉ trả lời một phần, người lớn có thể thêm mẫu câu ngắn. Mục tiêu là giúp trẻ có khung để sắp xếp ý, không phải bắt trẻ kể giống bài văn mẫu.
Ở trường, kỹ năng kể chuyện ảnh hưởng đến việc giải thích mâu thuẫn với bạn, kể lại yêu cầu của cô, viết bài và hiểu văn bản. Nếu trẻ thường bị phạt vì kể không rõ chuyện gì đã xảy ra, giáo viên nên dùng câu hỏi hỗ trợ, tranh hoặc dòng thời gian. Khi trẻ có cách kể lại công bằng hơn, người lớn cũng hiểu hành vi của trẻ chính xác hơn.
Ghi lại câu chuyện bằng nhiều cách
Không phải trẻ nào cũng kể tốt bằng lời nói ngay. Trẻ có thể kể bằng tranh, ảnh chụp, đồ vật, AAC, hành động chơi lại hoặc vài từ khóa. Gia đình có thể dùng những cách này để giúp trẻ sắp xếp sự kiện trước khi yêu cầu kể thành câu dài. Khi trẻ có khung hỗ trợ, lời nói có thể xuất hiện rõ hơn.
Với trẻ Việt sống tại Nhật, trẻ có thể nhớ sự kiện bằng một ngôn ngữ và kể bằng ngôn ngữ khác. Gia đình không cần xem việc trộn tiếng là thất bại. Điều quan trọng là trẻ truyền đạt được ai, ở đâu, chuyện gì xảy ra, cảm xúc và kết quả.
Kể chuyện giúp bảo vệ tiếng nói của trẻ
Kỹ năng kể chuyện không chỉ phục vụ học văn. Nó giúp trẻ kể lại khi bị đau, bị trêu, bị hiểu nhầm hoặc bị yêu cầu làm điều khó. Nếu trẻ không kể được trình tự sự việc, người lớn có thể hiểu sai trách nhiệm hoặc bỏ sót nguy cơ an toàn.
Vì vậy, hỗ trợ kể chuyện cũng là hỗ trợ quyền được lắng nghe. Gia đình và giáo viên nên kiên nhẫn với câu chuyện chưa hoàn chỉnh, dùng câu hỏi vừa đủ và tránh kết luận quá nhanh thay trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra vai trò của kỹ năng kể chuyện trong ngôn ngữ nói và học tập.