Tên của trẻ không chỉ là ký hiệu trong danh sách lớp. Tên gắn với gia đình, ngôn ngữ, ký ức, cách người thân gọi trẻ và cảm giác mình được nhìn nhận. Với trẻ Việt Nam sống ở Nhật Bản, tên có thể bị đọc sai, rút ngắn, đổi sang cách gọi dễ hơn cho người lớn, hoặc bị biến thành trò đùa vì âm thanh khác với tiếng Nhật. Đôi khi điều này xảy ra không ác ý, nhưng vẫn có thể làm trẻ cảm thấy một phần của mình không được môi trường đón nhận.
Bài viết này dành cho giáo viên, chuyên viên hỗ trợ và gia đình. Đây không phải là chuyện lễ nghi nhỏ. Trong giáo dục hòa nhập và hỗ trợ phát triển, cảm giác an toàn quan hệ là nền để trẻ giao tiếp, hỏi giúp đỡ và tham gia lớp học. Gọi tên trẻ với sự tôn trọng là một hành động nhỏ nhưng có thể mở ra cảm giác thuộc về.
Hỏi cách gọi tên là bước đầu của tôn trọng
Người lớn không cần phát âm hoàn hảo ngay từ lần đầu. Điều quan trọng là hỏi và cố gắng. Giáo viên có thể hỏi trẻ hoặc gia đình tên nào dùng ở giấy tờ, tên nào muốn được gọi trong lớp, cách phát âm gần đúng, dấu thanh có quan trọng với gia đình không, và có biệt danh nào trẻ thật sự thích không. Với trẻ nhỏ hoặc trẻ giao tiếp khó, gia đình có thể giúp ghi âm cách đọc tên hoặc viết cách đọc bằng kana nếu cần dùng ở trường Nhật.
Không nên tự đổi tên chỉ vì thấy khó. Một số trẻ có thể chủ động chọn tên gọi khác ở trường, và lựa chọn đó cũng cần được tôn trọng. Nhưng nếu người lớn đổi tên để thuận tiện cho mình, trẻ có thể nhận thông điệp rằng tên thật của mình là gánh nặng. Sự khác biệt nằm ở quyền lựa chọn của trẻ và gia đình.
Khi phát âm sai, cách sửa cũng quan trọng. Nếu giáo viên nói "cô đang học cách gọi tên em, em sửa giúp cô nhé" với thái độ bình thường, trẻ học được rằng tên mình đáng để người khác cố gắng. Nếu giáo viên tránh gọi tên vì sợ sai, trẻ lại có thể cảm thấy mình bị bỏ qua.
Tên bị đọc sai lặp lại có thể làm trẻ thu mình
Một lần đọc sai có thể chỉ là nhầm lẫn. Nhưng khi tên trẻ bị đọc sai mỗi ngày, bị cười, bị bắt chước giọng, hoặc bị rút ngắn mà trẻ không muốn, đó không còn là chi tiết nhỏ. Trẻ có thể ngại giơ tay, tránh giới thiệu bản thân, không muốn nói tiếng Việt, hoặc muốn có tên khác để đỡ bị chú ý. Với trẻ vốn đã nhạy cảm, lo âu, tự kỷ, nghe kém hoặc có khó khăn giao tiếp, cảm giác bị trêu vì tên có thể làm việc tham gia lớp học khó hơn.
Người lớn cần nhìn tên gọi như một phần của môi trường học tập. Nếu trẻ thường xuyên bị gọi sai hoặc bị trêu, vấn đề không nằm ở việc trẻ "quá nhạy cảm". Vấn đề là môi trường chưa đủ an toàn để trẻ được là chính mình. Một trường học hòa nhập không chỉ làm đường dốc hay điều chỉnh bài tập. Nó cũng điều chỉnh cách mọi người gọi nhau, lắng nghe nhau và sửa lỗi với sự tôn trọng.
Gia đình cũng nên được lắng nghe. Có cha mẹ rất muốn giữ đúng tên tiếng Việt vì tên mang ý nghĩa gia đình. Có cha mẹ chấp nhận cách đọc gần đúng bằng tiếng Nhật để trẻ dễ hòa nhập. Không có một đáp án chung. Điều cần tránh là để nhà trường quyết định thay gia đình mà không hỏi.
Giải thích cho cả lớp mà không biến trẻ thành bài học văn hóa
Giáo viên có thể giúp lớp hiểu rằng tên đến từ nhiều ngôn ngữ khác nhau, và học cách gọi tên bạn là một phần của tôn trọng. Cách giải thích nên bình thường, ngắn và không đặt trẻ vào vị trí đại diện cho cả Việt Nam. Trẻ không cần đứng trước lớp giải thích lịch sử tên mình nếu trẻ không muốn.
Một hoạt động đơn giản có thể là cả lớp cùng học cách mỗi người muốn được gọi, kể cả trẻ Nhật có biệt danh, trẻ có tên khó đọc, trẻ muốn dùng tên khác với giấy tờ. Khi mọi người đều tham gia, trẻ Việt Nam không bị tách ra như trường hợp đặc biệt. Sự đa dạng trở thành điều bình thường của lớp học.
Nếu có bạn trêu tên, giáo viên cần can thiệp rõ ràng. Không nên cười theo để làm nhẹ không khí, vì trẻ bị trêu có thể hiểu rằng người lớn cũng cho phép. Can thiệp không cần nặng nề ngay từ đầu, nhưng cần nói rõ tên của mỗi người phải được gọi với sự tôn trọng.
Trong hồ sơ hỗ trợ, tên gọi cũng cần nhất quán
Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, trẻ có thể có nhiều hồ sơ: hồ sơ trường học, giấy khám, kế hoạch hỗ trợ, ghi chú trị liệu, bản dịch cho gia đình, tài liệu tiếng Nhật và tiếng Việt. Nếu mỗi nơi dùng một tên khác nhau, thông tin dễ rối. Gia đình và trường nên thống nhất cách ghi tên chính thức, cách đọc, tên thường gọi và ngôn ngữ dùng trong từng hoàn cảnh.
Điều này đặc biệt quan trọng khi trẻ di chuyển giữa Nhật Bản và Việt Nam. Tên tiếng Việt có dấu có thể bị mất trên một số hệ thống. Thứ tự họ tên có thể bị đảo. Tên đệm có thể bị hiểu nhầm là tên chính. Khi chuẩn bị hồ sơ chuyển trường hoặc khám bệnh, nên ghi rõ tên theo giấy tờ, tên thường gọi, cách đọc và nếu cần thì có cả chữ kana hoặc phiên âm.
Sự nhất quán giúp người lớn nhận ra đây là cùng một trẻ qua nhiều giấy tờ. Nó cũng giúp trẻ không phải liên tục giải thích vì sao tên mình bị viết khác ở mỗi nơi. Với gia đình đa ngôn ngữ, một dòng nhỏ trong hồ sơ về cách gọi tên có thể tiết kiệm rất nhiều hiểu lầm.
Tôn trọng tên không có nghĩa bắt trẻ giữ mọi thứ như cũ
Một số trẻ lớn lên có thể muốn dùng tên Nhật, tên ngắn, tên tiếng Anh hoặc biệt danh với bạn bè. Điều này không nhất thiết là chối bỏ gốc gác. Trẻ có thể đang tìm cách sống thoải mái trong nhiều môi trường. Người lớn nên hỏi lý do và cảm giác của trẻ thay vì lập tức buồn hoặc ép trẻ giữ cách gọi gia đình muốn.
Điều quan trọng là trẻ có quyền tham gia quyết định về cách mình được gọi. Nếu trẻ chọn một tên khác vì thấy an toàn hơn, người lớn có thể vừa tôn trọng lựa chọn đó vừa giữ không gian để tên tiếng Việt vẫn có chỗ trong gia đình. Nếu trẻ đổi ý theo thời gian, điều đó cũng bình thường. Bản sắc của trẻ không cố định ở một thời điểm.
Với trẻ nhỏ, người lớn có trách nhiệm bảo vệ tên của trẻ khỏi bị bóp méo vì sự tiện lợi của người khác. Với trẻ lớn hơn, người lớn có trách nhiệm lắng nghe cách trẻ muốn được gọi. Hai việc này không mâu thuẫn. Cả hai đều đặt trẻ ở trung tâm.
Một chi tiết nhỏ có thể mở đường cho quan hệ lớn hơn
Trong hỗ trợ phát triển, người lớn thường tập trung vào kế hoạch, mục tiêu, hành vi, trị liệu và đánh giá. Những điều đó cần thiết. Nhưng trẻ cũng cảm nhận rất nhanh việc người lớn có thật sự nhìn thấy mình không. Một người lớn cố gắng gọi đúng tên trẻ đang nói rằng: em không cần làm mình nhỏ lại để được tham gia ở đây.
Khi tên trẻ được tôn trọng, trẻ dễ bước vào quan hệ hơn. Khi quan hệ an toàn hơn, trẻ dễ giao tiếp, hỏi lại, thử sai và nhờ giúp đỡ hơn. Từ một chi tiết tưởng nhỏ, lớp học có thể trở thành nơi trẻ không chỉ có mặt, mà thật sự thuộc về.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền có tên, bản sắc và chống phân biệt đối xử với trẻ em.