Không ai mong một trẻ học nói mà chưa từng nghe người khác nói. AAC cũng vậy. Nếu trẻ được đưa một bảng giao tiếp, thẻ tranh hoặc thiết bị nhưng không thấy người lớn dùng nó trong giao tiếp thật, trẻ sẽ khó hiểu công cụ đó dùng để làm gì. Làm mẫu AAC nghĩa là người lớn dùng AAC khi nói với trẻ và quanh trẻ, để trẻ thấy công cụ này có thể truyền đạt ý nghĩa.
Làm mẫu không phải là bắt trẻ bấm theo ngay. Nó là tạo môi trường ngôn ngữ để trẻ quan sát, thử và dần hiểu. Khi người lớn dùng AAC với thái độ tự nhiên, trẻ học rằng AAC không phải bài kiểm tra, mà là một cách giao tiếp được người khác lắng nghe.
Làm mẫu trong việc đang xảy ra
AAC dễ có ý nghĩa nhất khi gắn với tình huống thật. Khi trẻ ăn, người lớn có thể vừa nói vừa chỉ “thêm”, “ngon”, “hết”, “không”. Khi chơi xe, người lớn chỉ “đi”, “dừng”, “nhanh”, “nữa”. Khi trẻ khó chịu, người lớn chỉ “nghỉ”, “đau”, “ồn”, “giúp con”. Những thông điệp ngắn trong hoạt động thật giúp trẻ thấy AAC có ích ngay trong đời sống.
Người lớn không cần làm mẫu mọi từ trong câu. Có thể chỉ chọn một hoặc hai từ quan trọng. Nếu nói “con muốn chơi nữa không”, người lớn có thể chỉ vào “chơi” và “nữa”. Cách này vừa sức hơn và dễ duy trì hơn trong bữa ăn, giờ tắm, thay đồ, đi đường hoặc chơi cùng anh chị.
Không ép tay trẻ và không đòi đúng ngay
Nếu trẻ không nhìn ngay, người lớn vẫn có thể tiếp tục làm mẫu. Trẻ có thể đang nghe, nhìn thoáng qua hoặc học dần qua lặp lại. Ép tay trẻ bấm, yêu cầu trẻ làm đúng ngay hoặc chỉ cho trẻ dùng AAC khi trẻ “ngoan” có thể làm công cụ giao tiếp trở thành áp lực. Khi đó, trẻ học rằng AAC là việc người lớn bắt làm, không phải tiếng nói của mình.
Người lớn nên phản hồi mọi cố gắng giao tiếp của trẻ, dù trẻ chỉ nhìn, chạm nhầm, đưa tay, phát âm chưa rõ hoặc dùng hành vi để diễn đạt. Có thể sửa nhẹ bằng cách làm mẫu lại, nhưng không cần biến mỗi lần giao tiếp thành bài kiểm tra. Mục tiêu đầu tiên là trẻ hiểu thông điệp của mình có tác động đến người khác.
Làm mẫu nhiều mục đích giao tiếp
AAC không chỉ để xin đồ. Nếu người lớn chỉ làm mẫu “con muốn gì”, trẻ có thể nghĩ AAC chỉ dùng khi cần lấy thứ gì đó. Người lớn nên làm mẫu cả bình luận, từ chối, hỏi, cảm xúc, lựa chọn, trò đùa và sửa lỗi giao tiếp. Những thông điệp như “vui”, “không thích”, “ở đâu”, “con mệt”, “buồn cười” mở rộng lý do để trẻ dùng AAC.
Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ thường bị người lớn đoán thay. Trẻ cần cách nói “không”, “dừng”, “đau”, “con chưa hiểu” hoặc “con muốn người khác”. Khi AAC cho trẻ quyền từ chối và bày tỏ cảm xúc, công cụ đó trở thành một phần của quyền giao tiếp, không chỉ là phương tiện luyện từ.
Gia đình, trường và trị liệu cần cùng làm mẫu
Nếu chỉ nhà trị liệu dùng AAC trong phòng trị liệu, trẻ sẽ khó dùng ở bữa ăn, sân chơi hoặc lớp học. Gia đình và trường học nên cùng chọn một số từ hoặc thông điệp ưu tiên để làm mẫu trong sinh hoạt hằng ngày. Mỗi người lớn không cần hoàn hảo, nhưng cần nhất quán trong việc coi AAC là tiếng nói thật.
Làm mẫu là một thói quen nhỏ nhưng mạnh. Nó chuyển câu hỏi từ “tại sao trẻ chưa dùng” sang “người lớn đã cho trẻ thấy cách dùng đủ chưa”. Khi trẻ được sống trong môi trường có AAC, được chờ đợi và được phản hồi, trẻ có nhiều cơ hội dùng công cụ theo cách có ý nghĩa hơn.
Để AAC luôn trong tầm với
Trẻ khó dùng AAC nếu công cụ chỉ xuất hiện trong giờ học hoặc nằm trong túi của người lớn. Bảng, thẻ hoặc thiết bị cần ở nơi trẻ có thể nhìn thấy và tiếp cận trong những tình huống giao tiếp thật. Nếu sợ hỏng hoặc sợ mất, người lớn có thể chuẩn bị bản sao đơn giản cho bữa ăn, đi đường hoặc chơi ngoài trời. Không có công cụ trong tay, trẻ không có cơ hội dùng công cụ.
Việc để AAC trong tầm với cũng gửi một thông điệp quan trọng: đây là tiếng nói của trẻ, không phải phần thưởng người lớn phát khi trẻ làm đúng. Trẻ cần được dùng AAC để nói không, đổi ý, đùa, hỏi, than mệt hoặc gọi người khác, kể cả khi thông điệp đó không phải điều người lớn mong muốn.
Theo dõi phản hồi của người lớn
Khi trẻ dùng AAC, phản hồi của người lớn quyết định trẻ có muốn dùng tiếp không. Nếu trẻ bấm “nghỉ” nhưng người lớn bỏ qua, trẻ học rằng thông điệp không có tác dụng. Nếu trẻ bấm nhầm mà bị sửa ngay, trẻ có thể ngại thử. Người lớn nên đáp lại ý định trước, rồi làm mẫu lại từ phù hợp nếu cần.
Gia đình và trường học có thể cùng ghi lại vài tình huống trẻ đã dùng AAC có ý nghĩa: xin thêm, từ chối, báo đau, chọn hoạt động, gọi bạn, hoặc bình luận. Những ghi chú này giúp mọi người thấy AAC không chỉ là thiết bị, mà là một hệ thống quan hệ trong đó trẻ được nghe và được tin.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra làm mẫu AAC và kích thích ngôn ngữ có hỗ trợ.