Gia đình Việt Nam sống ở Nhật Bản có thể gặp nhiều kỳ vọng khác nhau về nuôi dạy con. Ông bà, cha mẹ, trường học, hàng xóm, chuyên viên và cộng đồng có thể không cùng quan điểm về kỷ luật, tự lập, ăn uống, học tập, chào hỏi, giấc ngủ hoặc cách trẻ thể hiện cảm xúc. Một bên có thể nghĩ trẻ cần được rèn nghiêm hơn. Bên khác có thể nghĩ trẻ cần được lắng nghe hơn. Khi trẻ có khó khăn phát triển, những khác biệt này càng dễ trở thành tranh luận căng thẳng.
Bài viết này không nhằm phân xử "cách Việt Nam" hay "cách Nhật Bản" đúng hơn. Mục tiêu là giúp gia đình và chuyên viên có ngôn ngữ chung để nói về nhu cầu của trẻ, giữ an toàn, giảm phán xét và tìm cách hỗ trợ có thể thực hiện trong đời sống thật.
Tranh luận về văn hóa thường che mất câu hỏi của trẻ
Khi người lớn nói "ở Việt Nam trẻ phải thế này" hoặc "ở Nhật trẻ phải thế kia", cuộc trao đổi dễ biến thành bảo vệ danh dự của mỗi bên. Cha mẹ có thể cảm thấy bị chê là nuôi con sai. Chuyên viên có thể cảm thấy gia đình không hợp tác. Ông bà có thể cảm thấy giá trị của mình bị phủ nhận. Trong lúc đó, câu hỏi quan trọng nhất bị lùi lại: trẻ đang cần gì để an toàn, bình tĩnh, học được và giữ quan hệ tốt hơn.
Ví dụ, một gia đình có thể coi việc trẻ tự ăn là dấu hiệu tự lập, trong khi trẻ có khó khăn cảm giác, vận động miệng hoặc lo âu khi ăn. Nếu chỉ tranh luận tự lập hay chiều con, người lớn sẽ bỏ qua nguyên nhân khiến bữa ăn khó. Một trường học có thể muốn trẻ tự chuẩn bị đồ dùng, trong khi ở nhà người lớn quen làm giúp vì sợ trẻ muộn hoặc làm rơi. Nếu chỉ nói "ở Nhật phải tự lập", gia đình có thể thấy bị ép. Nếu nói rõ kỹ năng nào cần tập, vì sao cần tập và tập bằng bước nhỏ nào, cuộc trao đổi sẽ dễ hơn.
Văn hóa có thể giải thích một phần kỳ vọng, nhưng nó không nên là bức tường. Câu hỏi hữu ích hơn là mỗi kỳ vọng đang giúp trẻ điều gì, đang làm trẻ khó ở đâu, và có cách nào giữ giá trị gia đình mà vẫn phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ không.
Chuyên viên cần hỏi trước khi sửa
Người hỗ trợ dễ nhìn một thói quen gia đình rồi vội kết luận cha mẹ quá nghiêm, quá nuông chiều, thiếu kiến thức hoặc không muốn hợp tác. Nhưng một thói quen có thể đến từ nhiều nguyên nhân: lịch làm việc dài, sống chung với họ hàng, nhà chật, thiếu thông tin bằng tiếng Việt, trải nghiệm trường học của cha mẹ, áp lực kinh tế, hoặc nỗi sợ trẻ bị đánh giá ở nơi công cộng.
Trước khi khuyến nghị thay đổi, chuyên viên nên hỏi gia đình đang làm gì, vì sao cách đó quan trọng, điều gì khiến họ lo nếu đổi cách, và họ đã thử gì rồi. Nếu gia đình ép trẻ chào hỏi, có thể họ sợ trẻ bị xem là vô lễ. Nếu gia đình làm hộ trẻ nhiều việc, có thể họ sợ trẻ thất bại hoặc bị người khác chê. Nếu gia đình không cho trẻ dùng thiết bị hỗ trợ, có thể họ chưa hiểu thiết bị giúp trẻ độc lập hơn chứ không làm trẻ yếu đi.
Hỏi không có nghĩa là đồng ý với mọi cách làm. Hỏi để hiểu đường vào của kế hoạch. Khi gia đình cảm thấy được lắng nghe, họ dễ nghe lại chuyên viên hơn. Khi chuyên viên hiểu giá trị đằng sau hành vi, khuyến nghị sẽ ít đụng vào lòng tự trọng của gia đình hơn.
Tôn trọng văn hóa không được làm mờ an toàn và quyền trẻ em
Khác biệt văn hóa không tự động đúng hay sai. Nhưng có những ranh giới không thể bỏ qua: bạo lực, đe dọa, bỏ mặc, xâm phạm thân thể, từ chối chăm sóc y tế cần thiết, hoặc làm trẻ mất cơ hội học tập và hỗ trợ. Nếu một cách nuôi dạy làm trẻ sợ hãi kéo dài, đau, bị cô lập hoặc không được tiếp cận dịch vụ cần thiết, chuyên viên phải gọi đúng đó là vấn đề an toàn, không chỉ là khác biệt văn hóa.
Điều khó là nêu ranh giới mà không sỉ nhục gia đình. Thay vì nói "văn hóa này sai", có thể nói "cách này đang gây nguy cơ cho trẻ và chúng ta cần tìm cách khác". Thay vì nói "cha mẹ không hiểu quyền trẻ em", có thể giải thích cụ thể trẻ cần được an toàn, được nghỉ khi quá tải, được tiếp cận giao tiếp, và được người lớn lắng nghe dấu hiệu đau hoặc sợ.
Gia đình cũng có thể dùng ranh giới này khi trao đổi với họ hàng. Tôn trọng ông bà không có nghĩa ép trẻ ăn đến nôn, bắt trẻ ôm người lạ khi trẻ hoảng, hoặc phạt trẻ vì hành vi xuất phát từ khó khăn phát triển. Khi cha mẹ đặt giới hạn rõ, họ đang bảo vệ cả trẻ và quan hệ gia đình lâu dài.
Tạo mục tiêu chung nhỏ hơn tranh luận lớn
Khi cha mẹ, ông bà, trường học và chuyên viên khác quan điểm, một mục tiêu chung cụ thể có thể giảm căng thẳng. Thay vì tranh luận cách nuôi dạy nói chung, mọi người có thể thống nhất rằng trong tháng này sẽ giúp trẻ ngủ ổn hơn, giảm bùng nổ khi đi học, tự nói nhu cầu đi vệ sinh, ăn một bữa ít căng thẳng hơn, hoặc chào hỏi bằng cách trẻ chịu được.
Mục tiêu chung nên đủ nhỏ để mọi người thấy mình có thể làm. Nếu mục tiêu là "trẻ phải ngoan hơn", mỗi người sẽ hiểu khác. Nếu mục tiêu là "trước khi chuyển hoạt động, người lớn báo trước năm phút và dùng cùng một hình ảnh", gia đình và trường dễ phối hợp hơn. Nếu mục tiêu là "trẻ chào bằng vẫy tay trong giai đoạn đầu", họ hàng cũng dễ làm hơn là tranh luận về lễ phép.
Khi mục tiêu nhỏ có kết quả, niềm tin tăng lên. Gia đình thấy chuyên viên không phủ nhận giá trị của mình. Chuyên viên thấy gia đình có thể thay đổi khi hướng dẫn rõ. Trẻ thấy người lớn bớt kéo mình giữa nhiều yêu cầu trái nhau.
Trẻ sống giữa nhiều kỳ vọng cần được giải thích, không chỉ bị điều khiển
Trẻ có thể rất bối rối khi ở nhà được làm một cách, ở trường bị yêu cầu cách khác, về Việt Nam lại có quy tắc khác. Nếu người lớn chỉ ra lệnh mà không giải thích, trẻ dễ bị xem là không nghe lời trong khi thật ra trẻ đang cố đoán quy tắc. Với trẻ tự kỷ, ADHD, chậm ngôn ngữ hoặc lo âu, sự mâu thuẫn này có thể làm căng thẳng tăng lên.
Người lớn có thể dùng ngôn ngữ đơn giản để giải thích rằng mỗi nơi có quy tắc khác nhau, và sẽ giúp trẻ tập từng bước. Ví dụ, ở nhà có thể ăn bằng cách này, ở trường có cách khác; khi vào lớp mình cất giày ở đây; khi gặp người thân mình có thể chào bằng vẫy tay. Nếu có hình ảnh, câu chuyện xã hội hoặc lịch trực quan, trẻ dễ hiểu hơn.
Quan trọng là không dùng trẻ làm nơi người lớn chứng minh quan điểm của mình. Nếu cha mẹ và ông bà tranh luận trước mặt trẻ về việc trẻ hư hay bệnh, trẻ có thể cảm thấy mình là nguyên nhân gây xung đột. Những trao đổi khó nên diễn ra khi trẻ không phải nghe toàn bộ.
Giữ giá trị gia đình bằng cách điều chỉnh hình thức
Nhiều giá trị trong gia đình Việt Nam rất đẹp: kính trọng người lớn, quan tâm họ hàng, học hành chăm chỉ, ăn uống cùng nhau, biết giúp đỡ, giữ tiếng Việt, biết nghĩ đến người khác. Vấn đề không phải là bỏ những giá trị này. Vấn đề là tìm hình thức phù hợp với trẻ và bối cảnh sống ở Nhật.
Nếu gia đình coi trọng lễ phép, trẻ có thể học nhiều cách chào: nói, cúi nhẹ, vẫy tay, nhìn người quen hoặc dùng thẻ hình. Nếu gia đình coi trọng tự lập, trẻ có thể tập một bước nhỏ trước thay vì bị yêu cầu làm trọn chuỗi. Nếu gia đình coi trọng học tập, kế hoạch học cần tính đến giấc ngủ, chú ý, ngôn ngữ và cảm giác. Nếu gia đình coi trọng quan hệ họ hàng, người thân có thể học cách chơi với trẻ mà không ép trẻ biểu diễn.
Điều chỉnh hình thức không làm mất giá trị. Nó giúp giá trị đi vào đời sống của trẻ theo cách trẻ có thể tiếp nhận. Khi người lớn nhìn ra điều này, cuộc trao đổi về văn hóa bớt trở thành cuộc chiến đúng sai và trở thành quá trình cùng tìm cách nuôi dưỡng trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền trẻ em, hỗ trợ gia đình và đáp ứng văn hóa trong dịch vụ.