Khi trẻ chuyển giữa Nhật Bản và Việt Nam, ngôn ngữ của trẻ thường thay đổi rất nhanh. Một ngôn ngữ từng dùng hằng ngày có thể ít xuất hiện hơn. Ngôn ngữ mới của trường học hoặc họ hàng có thể chiếm nhiều chỗ hơn. Có trẻ im lặng một thời gian, có trẻ trộn hai ngôn ngữ trong cùng một câu, có trẻ hiểu nhiều nhưng không muốn trả lời, và có trẻ chuyển hẳn sang ngôn ngữ đang giúp mình sống dễ hơn.
Những thay đổi này không nên được nhìn ngay như lỗi. Với trẻ song ngữ, mục tiêu đầu tiên không phải là giữ hai ngôn ngữ hoàn hảo như nhau, mà là giữ khả năng giao tiếp có ý nghĩa với người thân, trường học và chính cảm xúc của trẻ. Sau chuyển nơi sống, trẻ còn phải làm quen với nhà mới, lớp mới, bạn mới, quy tắc mới và đôi khi cả cảm giác mất mát. Ngôn ngữ cần được hỗ trợ trong bối cảnh đó.
Giữ ngôn ngữ bằng quan hệ thật, không bằng bài kiểm tra
Trẻ duy trì một ngôn ngữ tốt hơn khi ngôn ngữ đó gắn với người thật và hoạt động thật. Tiếng Việt có thể sống trong bữa ăn, câu chuyện trước khi ngủ, cuộc gọi với ông bà, món ăn gia đình, ảnh cũ, trò chơi, bài hát hoặc lúc trẻ kể điều mình thích. Tiếng Nhật có thể được giữ qua sách, bạn bè, chương trình trẻ từng thích, từ vựng liên quan đến trường cũ hoặc liên hệ với người quen ở Nhật.
Nếu người lớn biến việc giữ ngôn ngữ thành kiểm tra liên tục, trẻ dễ né giao tiếp. Một câu sửa lỗi quá nhanh, một yêu cầu dịch trước mặt họ hàng, hoặc một lời so sánh với trẻ khác có thể làm trẻ thấy ngôn ngữ là nơi mình bị đánh giá. Sự đều đặn nhẹ nhàng thường bền hơn áp lực. Người lớn có thể lặp lại câu đúng một cách tự nhiên, mở rộng câu của trẻ, hoặc trả lời nội dung trẻ muốn nói trước khi sửa hình thức.
Với trẻ có khó khăn phát triển, điều này càng quan trọng. Nếu trẻ đang cố diễn đạt nhu cầu bằng bất kỳ ngôn ngữ nào, người lớn nên đón nhận ý nghĩa trước. Sau đó mới thêm từ mới, mẫu câu hoặc cách nói rõ hơn. Giao tiếp an toàn là nền để ngôn ngữ tiếp tục phát triển.
Chấp nhận giai đoạn một ngôn ngữ mạnh hơn ngôn ngữ kia
Sau khi chuyển nơi sống, trẻ có thể dùng ngôn ngữ môi trường nhiều hơn vì nó cần cho trường học và bạn bè. Điều này không có nghĩa ngôn ngữ còn lại biến mất. Nhiều trẻ hiểu một ngôn ngữ tốt hơn nói, hoặc giữ vốn từ trong những chủ đề rất cụ thể. Có trẻ biết từ về học tập bằng tiếng Nhật nhưng nói cảm xúc bằng tiếng Việt. Có trẻ biết tên món ăn bằng tiếng Việt nhưng kể chuyện ở trường bằng tiếng Nhật.
Gia đình nên quan sát từng chức năng của ngôn ngữ thay vì chỉ đếm số từ. Trẻ có hiểu lời dặn ở nhà không, có nói được khi đau hoặc sợ không, có hỏi được điều mình muốn không, có kể lại chuyện đơn giản không, có dùng ngôn ngữ nào để chơi giả vờ hoặc đùa không. Những câu hỏi này giúp người lớn thấy bức tranh thực hơn.
Nếu gia đình muốn giữ ngôn ngữ yếu hơn, nên chọn chủ đề gần với quan hệ. Một đứa trẻ vừa về Việt Nam có thể chưa muốn học chữ Nhật ngay, nhưng vẫn có thể xem lại ảnh lớp cũ và kể tên bạn. Một trẻ vừa sang Nhật có thể chưa nói nhiều tiếng Nhật, nhưng có thể nghe từ vựng trường học rồi nói lại bằng tiếng Việt ở nhà. Giữ liên kết không nhất thiết bắt đầu bằng bài học dài.
Không nhầm song ngữ với rối loạn, nhưng cũng không bỏ qua lo lắng thật
ASHA nhấn mạnh rằng đa ngôn ngữ không phải là rối loạn giao tiếp. Trẻ song ngữ có thể có vốn từ phân bố khác nhau ở mỗi ngôn ngữ, và mức sử dụng từng ngôn ngữ thay đổi theo môi trường, người nói, chủ đề và thời gian tiếp xúc. Vì vậy, không nên vội kết luận trẻ có rối loạn chỉ vì trẻ chưa dùng tiếng Nhật hoặc tiếng Việt giống trẻ đơn ngữ cùng tuổi.
Tuy vậy, nói "do song ngữ thôi" cũng có thể nguy hiểm nếu nó làm gia đình bỏ qua khó khăn thật. Nếu trẻ gặp khó rõ rệt trong cả hai ngôn ngữ, không hiểu hướng dẫn phù hợp với tuổi, rất khó diễn đạt nhu cầu, mất kỹ năng đã có, ít giao tiếp bằng nhiều cách, hoặc khó khăn ảnh hưởng nhiều đến học tập và quan hệ, gia đình nên trao đổi với chuyên viên ngôn ngữ trị liệu hoặc người có kinh nghiệm với trẻ đa ngôn ngữ.
Khi đánh giá, cần nói rõ lịch sử ngôn ngữ của trẻ. Trẻ nghe tiếng nào từ nhỏ, dùng tiếng nào ở nhà, học bằng tiếng nào, chuyển nước khi nào, ai nói chuyện với trẻ bằng ngôn ngữ nào, và trẻ mạnh hơn ở chủ đề nào. Một đánh giá chỉ nhìn một ngôn ngữ có thể hiểu thiếu khả năng thật của trẻ.
Chọn thói quen nhỏ đủ bền sau khi chuyển
Sau khi chuyển nơi sống, gia đình thường bận với giấy tờ, trường học, nhà ở, công việc và cảm xúc của chính cha mẹ. Một kế hoạch song ngữ quá tham vọng dễ bị bỏ dở. Thay vì đặt mục tiêu lớn như mỗi ngày học một giờ, gia đình có thể chọn vài thói quen nhỏ đủ bền: đọc một truyện ngắn, gọi video định kỳ, nói về một bức ảnh, giữ một bài hát, viết vài từ trong sổ, hoặc kể lại một sự kiện trong ngày bằng ngôn ngữ gia đình.
Thói quen nên gắn với thời điểm cố định. Khi ngôn ngữ trở thành một phần của đời sống, trẻ ít cảm thấy đó là nhiệm vụ thêm. Nếu trẻ phản ứng mạnh, có thể giảm thời lượng, đổi hoạt động hoặc cho trẻ chọn chủ đề. Mục tiêu là giữ cánh cửa mở, không ép trẻ bước qua khi đang quá tải.
Gia đình cũng nên chấp nhận rằng có giai đoạn chỉ duy trì nghe hiểu là đã có giá trị. Một trẻ không trả lời bằng tiếng Việt nhưng vẫn nghe cha mẹ nói, hiểu câu chuyện và cười đúng lúc đang giữ một phần kết nối. Người lớn có thể tiếp tục cung cấp ngôn ngữ ấm áp mà không biến sự im lặng thành thất bại.
Nối hai thế giới thay vì tạo hai bài học tách rời
Khi trẻ học ở trường bằng một ngôn ngữ và sống ở nhà bằng ngôn ngữ khác, người lớn có thể giúp trẻ nối hai thế giới. Cha mẹ có thể hỏi trường đang học chủ đề gì, rồi nói chuyện bằng tiếng Việt về chủ đề đó ở nhà. Nếu trẻ về Việt Nam, gia đình có thể giữ vài từ tiếng Nhật liên quan đến trải nghiệm cũ để trẻ kể chuyện về trường ở Nhật. Nếu trẻ sang Nhật, gia đình có thể nói trước bằng tiếng Việt về điều trẻ sẽ gặp ở trường Nhật.
Việc nối này giúp trẻ hiểu rằng hai ngôn ngữ không cạnh tranh nhau. Một ngôn ngữ có thể giúp trẻ hiểu khái niệm, ngôn ngữ kia giúp trẻ dùng khái niệm trong lớp. Một ngôn ngữ giúp trẻ giữ quan hệ gia đình, ngôn ngữ kia giúp trẻ kết bạn. Khi người lớn tôn trọng cả hai, trẻ ít bị đặt vào thế phải chọn.
Song ngữ là nguồn lực, nhưng nguồn lực này cần được nuôi bằng thời gian, quan hệ và cách đánh giá công bằng. Sau khi chuyển nơi sống, điều quan trọng nhất là trẻ vẫn có người lắng nghe mình, dù trẻ đang dùng ngôn ngữ nào để bắt đầu.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra dịch vụ đa ngôn ngữ, phát triển giao tiếp và trẻ song ngữ.