Khi trẻ nói dối, giấu lỗi hoặc lấy đồ của người khác, người lớn thường lo lắng và tức giận. Đây là những hành vi cần được xử lý rõ ràng, vì liên quan đến niềm tin và an toàn trong nhóm. Nhưng chỉ mắng trẻ là xấu thường không đủ, đặc biệt với trẻ còn khó về ngôn ngữ, kiểm soát xung động hoặc hiểu quy tắc xã hội.
Nhìn hành vi trong bối cảnh phát triển không có nghĩa là bỏ qua hậu quả. Nó giúp người lớn chọn cách dạy phù hợp hơn.
Phân biệt cố ý, hiểu nhầm và thiếu kỹ năng
Một trẻ có thể nói không phải con vì sợ bị mắng, vì chưa hiểu câu hỏi, vì muốn thoát khỏi tình huống hoặc vì không nhớ rõ trình tự sự việc. Một trẻ có thể lấy đồ vì rất thích, vì tưởng là đồ chung, vì chưa hiểu quyền sở hữu hoặc vì không biết cách xin.
Người lớn nên hỏi ngắn và cụ thể. Con muốn cái đó à. Con có biết đó là đồ của ai không. Lần sau con có thể xin bằng câu nào. Với trẻ nhỏ hoặc trẻ khó diễn đạt, câu hỏi dài dễ làm trẻ trả lời bừa để kết thúc tình huống.
Hậu quả nên liên quan trực tiếp đến hành vi. Nếu lấy đồ, trẻ cần trả lại, xin lỗi theo khả năng và học cách hỏi mượn. Nếu nói dối vì sợ, người lớn vẫn cần giữ quy tắc nhưng cũng cần tạo không gian để trẻ nói thật mà không bị làm nhục.
Dạy quy tắc bằng tình huống thật
Trẻ thường không học quy tắc đạo đức chỉ bằng lời giảng dài. Trẻ cần được luyện trong tình huống thật: đây là đồ của con, đây là đồ của bạn, muốn dùng thì hỏi, bạn nói không thì dừng. Hình ảnh, câu mẫu và đóng vai có thể giúp trẻ hiểu rõ hơn.
Ở trường, giáo viên nên tránh gọi trẻ là kẻ nói dối hoặc ăn cắp trước lớp. Nhãn như vậy làm trẻ bị cô lập và khó sửa hơn. Cách tốt hơn là xử lý riêng, bảo vệ người bị ảnh hưởng và dạy lại kỹ năng cần thiết.
Nếu hành vi xảy ra nhiều lần, tăng theo thời gian hoặc đi kèm lo âu, bốc đồng mạnh, xung đột gia đình, bắt nạt hoặc khó khăn học tập, cần tìm hỗ trợ chuyên môn. Mục tiêu là trách nhiệm đi cùng khả năng sửa chữa, không phải làm trẻ mất phẩm giá.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách tiếp cận hành vi trẻ em, cấu trúc sinh hoạt và an toàn trong môi trường giáo dục.