Khi trẻ nói dối, giấu lỗi hoặc lấy đồ của người khác, người lớn thường lo lắng và tức giận. Đây là những hành vi cần được xử lý rõ ràng, vì liên quan đến niềm tin và an toàn trong nhóm. Nhưng chỉ mắng trẻ là xấu thường không đủ, đặc biệt với trẻ còn khó về ngôn ngữ, kiểm soát xung động hoặc hiểu quy tắc xã hội.
Nhìn hành vi trong bối cảnh phát triển không có nghĩa là bỏ qua hậu quả. Nó giúp người lớn chọn cách dạy phù hợp hơn.
Phân biệt cố ý, hiểu nhầm và thiếu kỹ năng
Một trẻ có thể nói không phải con vì sợ bị mắng, vì chưa hiểu câu hỏi, vì muốn thoát khỏi tình huống hoặc vì không nhớ rõ trình tự sự việc. Một trẻ có thể lấy đồ vì rất thích, vì tưởng là đồ chung, vì chưa hiểu quyền sở hữu hoặc vì không biết cách xin.
Người lớn nên hỏi ngắn và cụ thể. Con muốn cái đó à. Con có biết đó là đồ của ai không. Lần sau con có thể xin bằng câu nào. Với trẻ nhỏ hoặc trẻ khó diễn đạt, câu hỏi dài dễ làm trẻ trả lời bừa để kết thúc tình huống.
Hậu quả nên liên quan trực tiếp đến hành vi. Nếu lấy đồ, trẻ cần trả lại, xin lỗi theo khả năng và học cách hỏi mượn. Nếu nói dối vì sợ, người lớn vẫn cần giữ quy tắc nhưng cũng cần tạo không gian để trẻ nói thật mà không bị làm nhục.
Dạy quy tắc bằng tình huống thật
Trẻ thường không học quy tắc đạo đức chỉ bằng lời giảng dài. Trẻ cần được luyện trong tình huống thật: đây là đồ của con, đây là đồ của bạn, muốn dùng thì hỏi, bạn nói không thì dừng. Hình ảnh, câu mẫu và đóng vai có thể giúp trẻ hiểu rõ hơn.
Ở trường, giáo viên nên tránh gọi trẻ là kẻ nói dối hoặc ăn cắp trước lớp. Nhãn như vậy làm trẻ bị cô lập và khó sửa hơn. Cách tốt hơn là xử lý riêng, bảo vệ người bị ảnh hưởng và dạy lại kỹ năng cần thiết.
Nếu hành vi xảy ra nhiều lần, tăng theo thời gian hoặc đi kèm lo âu, bốc đồng mạnh, xung đột gia đình, bắt nạt hoặc khó khăn học tập, cần tìm hỗ trợ chuyên môn. Mục tiêu là trách nhiệm đi cùng khả năng sửa chữa, không phải làm trẻ mất phẩm giá.
Người lớn cũng nên xem trẻ có kỹ năng thay thế chưa. Nếu trẻ chưa biết xin mượn, chưa biết chờ, chưa biết trả lời khi bị hỏi hoặc chưa biết nói con sợ bị mắng, thì chỉ yêu cầu trung thực có thể chưa đủ. Cần dạy câu mẫu, luyện tình huống và cho trẻ cơ hội sửa sai theo cách cụ thể. Trẻ học trách nhiệm tốt hơn khi biết mình có đường quay lại sau lỗi.
Gia đình và trường học nên thống nhất cách xử lý để tránh một bên chỉ trừng phạt, một bên chỉ bỏ qua. Hành vi cần hậu quả rõ, nhưng hậu quả nên bảo vệ người bị ảnh hưởng và dạy kỹ năng. Khi trẻ bị gắn nhãn xấu, trẻ dễ nghĩ mình đã là người xấu rồi và khó cố gắng sửa. Khi người lớn tách hành vi khỏi phẩm giá, trẻ có cơ hội học cách chịu trách nhiệm.
Hỏi quá dồn dập có thể làm trẻ nói sai hơn
Khi người lớn tức giận, họ thường hỏi nhiều câu liên tiếp: tại sao con làm vậy, con có biết sai không, con lấy ở đâu, con nói thật chưa. Với trẻ khó ngôn ngữ, lo âu hoặc chậm xử lý, chuỗi câu hỏi này có thể làm trẻ trả lời lung tung, im lặng hoặc bám vào câu đầu tiên mình đã nói. Khi đó người lớn càng nghĩ trẻ cố tình nói dối.
Cách an toàn hơn là giảm số câu hỏi và tập trung vào sửa chữa. Người lớn có thể nói cô thấy đồ của bạn đang ở trong cặp con, mình cần trả lại và cùng nghĩ lần sau con xin thế nào. Nếu cần tìm hiểu, hãy hỏi từng câu ngắn, cho thời gian chờ và tránh hỏi như thẩm vấn trước nhiều người.
Trách nhiệm nên đi cùng khả năng phục hồi quan hệ
Trẻ cần học rằng nói dối hoặc lấy đồ làm người khác bị ảnh hưởng. Nhưng trẻ cũng cần biết sau khi sửa sai, quan hệ vẫn có thể được xây lại. Nếu người lớn chỉ nhấn mạnh lỗi, trẻ có thể né tránh vì nghĩ không còn đường quay lại. Nếu người lớn chỉ bỏ qua, trẻ không học trách nhiệm.
Một kế hoạch cân bằng có thể gồm trả lại đồ, sửa thiệt hại nếu có, xin lỗi bằng lời hoặc hành động phù hợp, rồi luyện cách xin mượn hoặc cách nói con sợ bị mắng. Với trẻ có khó khăn phát triển, xin lỗi không nhất thiết phải giống mẫu của người lớn, nhưng cần thể hiện rằng trẻ hiểu người khác bị ảnh hưởng và có cách làm tốt hơn lần sau.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách tiếp cận hành vi trẻ em, cấu trúc sinh hoạt và an toàn trong môi trường giáo dục.