Sau buổi trị liệu, chuyên viên thường muốn gia đình luyện thêm ở nhà. Ý định này đúng hướng, vì trẻ cần nhiều cơ hội lặp lại trong đời sống thật, không chỉ trong phòng trị liệu. Nhưng nếu bài tập quá nhiều, quá khó, không phù hợp lịch sinh hoạt hoặc làm quan hệ giữa phụ huynh và trẻ căng thẳng, nó có thể phản tác dụng.
Bài tập ở nhà tốt không phải là bài chuyên môn nhất trên giấy. Đó là bài gia đình thật sự có thể làm, trẻ có thể tham gia trong trạng thái tương đối an toàn, và kết quả giúp đời sống hằng ngày dễ hơn một chút.
Bắt đầu từ đời sống của gia đình
Trước khi giao bài, chuyên viên nên hỏi gia đình một ngày bình thường diễn ra như thế nào. Ai đưa trẻ đi học, ai ở nhà buổi tối, giờ nào trẻ mệt nhất, bữa ăn có căng không, cha mẹ có làm ca không, có anh chị em cần chăm không, và gia đình đang ưu tiên điều gì. Nếu không biết các thông tin này, bài tập rất dễ trở thành yêu cầu đẹp nhưng không sống được.
Một gia đình có thể chỉ có mười phút yên vào buổi tối. Một gia đình khác có ông bà hỗ trợ nhưng ông bà không quen cách chơi trị liệu. Có trẻ hợp tác buổi sáng nhưng tối đã quá mệt. Khi bài tập được thiết kế theo đời sống thật, khả năng duy trì cao hơn nhiều.
Gia đình không làm được bài tập không luôn nghĩa là thiếu hợp tác. Có thể hướng dẫn chưa rõ, mục tiêu quá lớn, thời điểm không phù hợp, hoặc phụ huynh đang kiệt sức. Chuyên viên cần xem đây là dữ liệu để điều chỉnh, không phải lý do để trách.
Gắn luyện tập vào hoạt động có sẵn
Thay vì yêu cầu thêm một giờ luyện riêng, chuyên viên có thể gợi ý cách dùng bữa ăn, thay đồ, đi tắm, đọc sách, đi siêu thị, dọn đồ chơi hoặc chơi ngắn để tạo cơ hội giao tiếp và tự lập. Khi bài tập nằm trong việc gia đình đã phải làm, nó ít tạo thêm gánh nặng.
Ví dụ, nếu mục tiêu là trẻ yêu cầu bằng lời hoặc cử chỉ, gia đình có thể đặt món trẻ thích trong hộp trong suốt và chờ trẻ ra hiệu xin mở. Nếu mục tiêu là chờ lượt, có thể dùng trò lăn bóng hai phút. Nếu mục tiêu là làm theo hướng dẫn, có thể chọn một bước trong lúc mặc áo, thay vì biến cả buổi tối thành chuỗi mệnh lệnh.
Mỗi bài nên có một mục tiêu nhỏ. Câu "hãy tăng giao tiếp ở nhà" quá rộng. Câu "trong bữa phụ, chờ trẻ nhìn hoặc chỉ vào món muốn ăn trước khi đưa" dễ làm hơn. Càng cụ thể, gia đình càng ít phải đoán.
Giữ niềm vui và quan hệ làm tiêu chuẩn
Trị liệu tại nhà không nên làm trẻ sợ phụ huynh. Nếu mỗi lần cha mẹ ngồi xuống chơi là trẻ bị kiểm tra, sửa liên tục hoặc phải làm lại cho đúng, trẻ có thể né tránh. Với nhiều mục tiêu phát triển, quan hệ an toàn và niềm vui là điều kiện để trẻ học.
Chuyên viên nên hướng dẫn phụ huynh cách chờ, bắt chước, khen cụ thể, giảm câu hỏi dồn dập và dừng trước khi trẻ quá tải. Một hoạt động ngắn nhưng kết thúc tốt thường có giá trị hơn hoạt động dài kết thúc bằng khóc lóc.
Nếu bài tập làm gia đình cãi nhau, trẻ phản ứng mạnh hơn hoặc phụ huynh thấy mình thất bại mỗi ngày, cần giảm yêu cầu. Bài tập phải phục vụ gia đình, không phải gia đình phục vụ bài tập.
Viết hướng dẫn sao cho người khác cũng làm được
Nhiều phụ huynh rời buổi trị liệu với cảm giác đã hiểu, nhưng về nhà lại không nhớ chi tiết. Hướng dẫn nên ngắn, dùng ngôn ngữ đời thường và có ví dụ. Nếu có thể, chuyên viên nên làm mẫu trong buổi trị liệu, để phụ huynh thử ngay và nhận phản hồi.
Một hướng dẫn tốt nên nói rõ làm khi nào, làm trong bao lâu, người lớn nói gì, chờ gì ở trẻ, nếu trẻ không làm thì giúp thế nào, và khi nào dừng. Nếu bài tập cần vật dụng, nên chọn đồ gia đình đã có. Càng phụ thuộc vào bộ đồ chơi đặc biệt, bài tập càng khó duy trì.
Với gia đình dùng nhiều ngôn ngữ, chuyên viên nên khuyến khích phụ huynh dùng ngôn ngữ họ tự nhiên nhất khi tương tác ấm áp với trẻ, trừ khi mục tiêu cụ thể cần ngôn ngữ khác. Trẻ học tốt hơn khi người lớn giao tiếp rõ, ổn định và có cảm xúc thật.
Theo dõi cả tiến bộ và gánh nặng
Khi gặp lại, chuyên viên không nên chỉ hỏi "có làm bài không". Nên hỏi bài nào làm được, lúc nào dễ nhất, trẻ phản ứng ra sao, phụ huynh cảm thấy thế nào, điều gì cản trở và có cần đổi mục tiêu không. Những câu hỏi này giúp gia đình nói thật hơn.
Tiến bộ có thể rất nhỏ: trẻ nhìn người lớn thêm một lần, tự đưa tay xin giúp, chịu chờ thêm vài giây, hoặc bớt khóc khi chuyển hoạt động. Những dấu hiệu nhỏ cần được ghi nhận vì chúng là nền cho bước tiếp theo.
Nếu không có tiến bộ, cần xem lại giả định. Có thể mục tiêu chưa đúng ưu tiên, trẻ chưa sẵn sàng, hoạt động không hấp dẫn, hoặc gia đình cần hỗ trợ trực tiếp hơn. Việc điều chỉnh không phải thất bại; đó là một phần của thực hành dựa trên quan sát.
Giữ quyền được nghỉ của người chăm sóc
Gia đình của trẻ cần hỗ trợ phát triển thường đã có nhiều việc. Nếu mọi khoảnh khắc ở nhà đều bị biến thành cơ hội trị liệu, phụ huynh có thể mất cảm giác được làm cha mẹ bình thường. Chuyên viên nên nói rõ rằng nghỉ ngơi, chơi tự do và những lúc không luyện gì cũng có giá trị.
Một kế hoạch tốt có chỗ cho ngày xấu. Gia đình có thể bỏ qua bài tập khi trẻ ốm, cha mẹ quá mệt hoặc nhà có việc. Điều quan trọng là quay lại nhịp phù hợp, không tích lũy cảm giác tội lỗi. Sự bền vững quan trọng hơn sự hoàn hảo.
Bài tập ở nhà nên làm đời sống nhẹ hơn theo thời gian. Nếu nó chỉ làm gia đình thêm căng, đó là tín hiệu cần thiết kế lại.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra trị liệu gia đình, thực hành dựa trên bằng chứng và hỗ trợ người chăm sóc.