Khi gia đình từ Nhật Bản về Việt Nam, họ hàng thường rất vui và mong trẻ nhanh chóng hòa nhập. Người thân có thể chờ trẻ nói tiếng Việt lưu loát, chào hỏi lễ phép, ăn uống giống anh chị em họ, học tốt, chơi cùng mọi người và quen ngay với nhịp sống mới. Những kỳ vọng này thường xuất phát từ tình thương. Nhưng với trẻ cần hỗ trợ phát triển, hoặc trẻ đã quen môi trường Nhật trong thời gian dài, sự trở về có thể là một thay đổi lớn về ngôn ngữ, âm thanh, thời tiết, quan hệ, thức ăn và cách người lớn giao tiếp.
Bài viết này giúp cha mẹ chuẩn bị cách nói với họ hàng để bảo vệ trẻ khỏi áp lực không cần thiết. Mục tiêu không phải là cắt đứt sự quan tâm của người thân. Mục tiêu là biến sự quan tâm đó thành hỗ trợ đúng cách, để trẻ có thời gian ổn định và gia đình bớt phải giải thích trong căng thẳng.
Trẻ cần thời gian trước khi bị đánh giá
Người lớn thường đánh giá trẻ qua những hành vi nhìn thấy ngay: có chào không, có trả lời không, có ăn không, có chơi với anh em họ không, có ngồi yên không. Nhưng sau khi về nước, những hành vi này có thể chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố. Trẻ có thể mệt vì chuyến đi, bị quá tải bởi tiếng ồn, chưa hiểu cách xưng hô, ngại vì bị nhiều người nhìn, hoặc chưa kịp chuyển từ tiếng Nhật sang tiếng Việt.
Nếu họ hàng kết luận quá nhanh rằng trẻ hư, chậm, nhút nhát, không lễ phép hoặc bị cha mẹ nuông chiều, cha mẹ sẽ phải bảo vệ con trong thế phòng thủ. Một cách chuẩn bị tốt hơn là nói trước rằng trẻ cần thời gian làm quen. Cha mẹ có thể giải thích rằng vài ngày hoặc vài tuần đầu không phải lúc để kiểm tra trẻ, mà là lúc giúp trẻ biết ai là ai, nơi nào an toàn, khi nào được nghỉ và cách xin giúp đỡ.
Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ tự kỷ, trẻ có khó khăn cảm giác, trẻ chậm ngôn ngữ, trẻ lo âu hoặc trẻ từng có hỗ trợ ổn định ở Nhật. Sự thay đổi lớn có thể làm kỹ năng trẻ từng làm được trở nên khó hơn tạm thời. Người lớn nên quan sát theo thời gian, không dùng một bữa cơm đông người để đánh giá toàn bộ khả năng của trẻ.
Giải thích bằng nhu cầu cụ thể dễ hơn tranh luận về chẩn đoán
Không phải họ hàng nào cũng quen với các thuật ngữ như tự kỷ, ADHD, chậm phát triển, rối loạn ngôn ngữ hoặc điều hòa cảm giác. Nếu cha mẹ bắt đầu bằng tên chẩn đoán, cuộc nói chuyện có thể chuyển sang phủ nhận, thương hại, tìm lỗi của cha mẹ hoặc đưa ra lời khuyên mạnh. Trong nhiều tình huống gia đình, bắt đầu bằng nhu cầu cụ thể sẽ dễ hợp tác hơn.
Thay vì nói dài về chẩn đoán, cha mẹ có thể nói trẻ cần được báo trước khi đổi kế hoạch, cần người lớn nói từng câu ngắn, dễ mệt khi nhiều người hỏi cùng lúc, không thích bị ôm bất ngờ, cần chỗ yên tĩnh khi quá tải, hoặc cần thêm thời gian để trả lời. Những câu này giúp họ hàng biết nên làm gì ngay. Nếu người thân hiểu và thấy hiệu quả, sau đó cha mẹ có thể giải thích sâu hơn về đánh giá hoặc trị liệu.
Cách nói cụ thể cũng giúp trẻ không bị biến thành nhãn. Trẻ không phải là "đứa trẻ có vấn đề" trong mắt họ hàng. Trẻ là một đứa trẻ có cách xử lý thông tin, cảm giác và giao tiếp riêng, cần người lớn điều chỉnh một chút để tham gia tốt hơn.
Ranh giới nên được đặt trước khi trẻ bị đem ra so sánh
Trong nhiều gia đình, so sánh được xem là cách thúc đẩy trẻ. Nhưng với trẻ cần hỗ trợ phát triển, những câu như "con nhà người ta bằng tuổi đã làm được", "ở Nhật về mà sao không giỏi hơn", "cứ nghiêm là sẽ hết" hoặc "ngày xưa không ai trị liệu vẫn lớn" có thể làm trẻ và cha mẹ tổn thương. Nếu những câu đó được nói trước mặt trẻ, trẻ có thể học rằng mình là chủ đề bị bàn tán.
Cha mẹ có thể đặt ranh giới bằng ngôn ngữ bình tĩnh. Có thể cảm ơn sự quan tâm, rồi nói rằng gia đình đang theo dõi theo hướng chuyên môn và không muốn so sánh trẻ trước mặt mọi người. Nếu người thân muốn góp ý, cha mẹ có thể hẹn nói riêng khi trẻ không có mặt. Ranh giới không cần gay gắt, nhưng cần nhất quán. Nếu mỗi lần đều bỏ qua, trẻ sẽ tiếp tục bị đặt vào tình huống khó.
Ranh giới cũng áp dụng với việc ép trẻ biểu diễn. Một số người thân muốn nghe trẻ nói tiếng Nhật, đọc chữ, chào thật to hoặc ôm hôn để chứng minh trẻ thân thiết. Nếu trẻ không muốn, cha mẹ có thể nói trẻ sẽ chào theo cách phù hợp hơn, như vẫy tay, gật đầu hoặc nói sau khi đã quen. Lễ phép không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc vượt quá khả năng cảm giác và giao tiếp của trẻ.
Mời họ hàng giúp bằng việc nhỏ và rõ
Nhiều người thân muốn giúp nhưng không biết giúp thế nào. Nếu cha mẹ chỉ nói "đừng làm vậy", họ có thể cảm thấy bị gạt ra. Nếu cha mẹ đưa ra việc nhỏ, họ hàng có cơ hội trở thành một phần của hỗ trợ. Ví dụ, một người có thể chơi cùng trẻ bằng hoạt động trẻ thích trong mười phút, một người có thể báo trước khi nhà sắp đông khách, một người có thể giúp chuẩn bị góc yên tĩnh, một người có thể nhắc cả nhà không hỏi trẻ dồn dập.
Việc nhỏ cần cụ thể. Nói "hãy thông cảm cho cháu" vẫn còn mơ hồ. Nói "khi cháu che tai, mình giảm tiếng tivi và cho cháu ra phòng yên tĩnh" sẽ dễ làm hơn. Nói "đừng ép ăn" có thể gây tranh luận. Nói "mình để cháu thử từng ít một, nếu cháu buồn nôn thì dừng" sẽ rõ hơn.
Khi họ hàng thấy cách hỗ trợ có hiệu quả, họ dễ tin hơn. Một đứa trẻ bình tĩnh hơn sau khi được báo trước, tham gia lâu hơn khi không bị hỏi dồn, hoặc tự đến gần người thân khi không bị ép ôm có thể giúp cả gia đình hiểu rằng điều chỉnh không phải nuông chiều. Đó là cách tạo điều kiện để trẻ tham gia.
Cha mẹ cũng cần được bảo vệ khỏi áp lực chứng minh
Sau khi về nước, cha mẹ có thể cảm thấy mình phải chứng minh với họ hàng rằng quyết định sống ở Nhật, quay về Việt Nam, cho con trị liệu, hoặc chọn cách nuôi dạy khác là đúng. Áp lực này làm cha mẹ dễ căng và phản ứng mạnh hơn khi người thân góp ý. Trong khi đó, trẻ lại cần cha mẹ đủ bình tĩnh để giúp mình chuyển môi trường.
Cha mẹ có thể chuẩn bị một câu trả lời ngắn cho những câu hỏi lặp lại. Ví dụ, gia đình đang ưu tiên để trẻ ổn định trước, gia đình sẽ trao đổi thêm khi có kết quả đánh giá, hoặc bác sĩ và chuyên viên đã khuyên không ép trẻ trong giai đoạn này. Câu trả lời ngắn giúp cha mẹ không phải tranh luận lại từ đầu mỗi lần.
Nếu có một người thân hiểu và ủng hộ, cha mẹ có thể nhờ người đó giúp giải thích với những người khác. Trong gia đình rộng, một đồng minh bình tĩnh đôi khi hiệu quả hơn cha mẹ phải tự nói với tất cả mọi người. Điều này cũng giúp giảm cảm giác cô đơn của cha mẹ sau khi trở về.
Khi kỳ vọng của họ hàng thật sự gây hại
Không phải mọi khác biệt ý kiến đều nguy hiểm. Nhưng nếu họ hàng thường xuyên mắng, dọa, đánh, ép ăn, ép giao tiếp, chế giễu chẩn đoán, từ chối thuốc hoặc ngăn trẻ tiếp cận hỗ trợ cần thiết, cha mẹ cần xem đó là vấn đề an toàn chứ không chỉ là khác biệt thế hệ. Tôn trọng người thân không có nghĩa để trẻ bị tổn thương.
Trong tình huống này, cha mẹ cần đặt giới hạn rõ hơn, giảm thời gian tiếp xúc nếu cần, và tìm sự hỗ trợ từ chuyên viên, trường học hoặc người đáng tin cậy. Nếu trẻ có nguy cơ bị bạo lực hoặc bỏ mặc, cần ưu tiên an toàn theo quy định địa phương. Văn hóa gia đình không nên được dùng để biện minh cho việc làm trẻ sợ hãi hoặc mất quyền được hỗ trợ.
Trở về Việt Nam có thể mở ra nhiều kết nối quý giá cho trẻ. Nhưng kết nối chỉ thật sự giúp ích khi trẻ được đón nhận như một con người đang cần thời gian, không phải như một bài kiểm tra cho cha mẹ. Khi họ hàng hiểu được điều đó, gia đình rộng có thể trở thành nguồn hỗ trợ thay vì nguồn áp lực.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hỗ trợ gia đình, quyền trẻ em và thái độ tôn trọng trẻ khuyết tật.