Đám giỗ, cưới hỏi, sinh nhật, Tết hoặc buổi gặp họ hàng có thể là dịp quan trọng với gia đình Việt Nam. Trẻ được gặp ông bà, cô chú, anh chị em họ và cảm nhận mình thuộc về một mạng lưới thân quen. Nhưng với trẻ cần hỗ trợ phát triển, cùng một sự kiện cũng có thể chứa rất nhiều áp lực: tiếng nói lớn, mùi thức ăn, ánh sáng mạnh, người lớn hỏi dồn, lịch ngủ thay đổi, chỗ ngồi chật, hoặc kỳ vọng phải chào hỏi đúng cách.
Mục tiêu không phải là tránh mọi sự kiện. Mục tiêu thực tế hơn là giúp trẻ tham gia trong mức an toàn, đồng thời giúp người thân hiểu rằng hỗ trợ không phải nuông chiều. Khi gia đình chuẩn bị trước, sự kiện có thể trở thành trải nghiệm gần gũi hơn thay vì một ngày phải chịu đựng.
Bắt đầu từ đặc điểm của sự kiện
Trước khi đi, gia đình nên hình dung sự kiện sẽ diễn ra như thế nào. Địa điểm ở nhà riêng, nhà hàng, hội trường hay ngoài trời sẽ tạo ra mức kích thích rất khác nhau. Thời gian kéo dài bao lâu, có nghi lễ phải ngồi yên không, có âm nhạc lớn không, có nhiều người lạ không, trẻ có được ăn món quen không và có chỗ nào yên tĩnh để nghỉ không đều là thông tin quan trọng.
Với trẻ, người lớn có thể giải thích bằng lời đơn giản, ảnh địa điểm, lịch hình ảnh hoặc câu chuyện ngắn. Trẻ cần biết mình sẽ đi đâu, gặp ai, đi bằng gì, ở đó có thể làm gì, khi nào được nghỉ và khi nào về. Dự báo trước không làm mọi thứ hoàn hảo, nhưng giúp trẻ bớt bị ném vào một môi trường khó đoán.
Nếu trẻ đã từng khó ở các sự kiện trước, gia đình nên xem lại khó khăn xảy ra vào thời điểm nào. Có thể trẻ ổn lúc mới đến nhưng quá tải sau một giờ. Có thể trẻ khó khi bị nhiều người chạm vào. Có thể trẻ không ăn được món lạ nên vừa đói vừa mệt. Những manh mối này giúp kế hoạch lần sau cụ thể hơn.
Nói trước với người thân về vài ranh giới cần thiết
Gia đình không cần kể toàn bộ chẩn đoán hoặc lịch sử can thiệp của trẻ cho mọi người. Điều cần chia sẻ là những ranh giới giúp trẻ an toàn và giữ phẩm giá. Ví dụ, người thân có thể được nhắc không ép trẻ ôm hôn, không trêu khi trẻ đeo tai nghe, không giật đồ trấn an, không hỏi liên tục khi trẻ im lặng, và không bình luận trước mặt trẻ rằng trẻ hư, lạ hoặc kém lễ phép.
Cách nói nên ngắn và chắc. Gia đình có thể nói rằng trẻ dễ quá tải khi đông người, nên hôm nay cả nhà sẽ cho trẻ có thời gian làm quen. Hoặc trẻ đang học cách chào theo cách phù hợp, nên chỉ cần vẫy tay hoặc nói nhỏ cũng được. Khi người thân hiểu mục tiêu là giúp trẻ tham gia tốt hơn, họ thường dễ hợp tác hơn so với khi chỉ nghe một yêu cầu rời rạc.
Với những người có thói quen góp ý mạnh, gia đình có thể chuẩn bị sẵn câu trả lời. Một câu bình tĩnh như "Con đang được hỗ trợ theo kế hoạch, hôm nay mình ưu tiên để con ổn và tham gia được" thường đủ để kết thúc cuộc tranh luận. Không phải lời khuyên nào cũng cần giải thích dài.
Chuẩn bị đường lui trước khi trẻ quá tải
Đường lui không phải là dấu hiệu thất bại. Đó là một phần của kế hoạch tham gia. Trẻ có thể cần một góc yên tĩnh, xe hơi, phòng riêng, hành lang ít người, tai nghe giảm ồn, đồ chơi nhỏ, sách quen, nước uống, thức ăn an toàn hoặc một người lớn đi cùng ra ngoài vài phút. Khi trẻ biết mình có chỗ nghỉ, trẻ có thể chịu được sự kiện lâu hơn.
Gia đình nên thống nhất trước ai là người theo dõi tín hiệu của trẻ. Nếu tất cả người lớn đều bận chào hỏi, trẻ có thể chỉ được chú ý khi đã khóc, chạy khỏi chỗ hoặc phản ứng mạnh. Một người được phân công rõ sẽ dễ nhận ra dấu hiệu sớm hơn: trẻ bịt tai, bám chặt người lớn, hỏi đi về nhiều lần, tránh nhìn, nói nhanh hơn, im hẳn, hoặc bắt đầu đẩy đồ vật.
Thời gian rời sự kiện cũng nên linh hoạt. Với một số trẻ, ở lại ngắn nhưng kết thúc tốt có giá trị hơn ở lại lâu và kết thúc bằng khủng hoảng. Gia đình có thể chào trước rằng hôm nay có thể về sớm vì trẻ cần giữ nhịp sinh hoạt. Nói trước giúp giảm cảm giác phải xin lỗi khi cần rời đi.
Giữ quyền lựa chọn và cơ thể của trẻ
Trong nhiều gia đình, trẻ được mong đợi phải khoanh tay chào, ôm người lớn, trả lời câu hỏi và biểu diễn kỹ năng. Những kỳ vọng này có thể xuất phát từ tình thương, nhưng với một số trẻ, chúng gây áp lực lớn. Hỗ trợ phát triển không có nghĩa bỏ qua lễ phép; nó có nghĩa dạy lễ phép bằng cách phù hợp với khả năng và trạng thái của trẻ.
Nếu trẻ chưa sẵn sàng ôm hôn, gia đình có thể cho trẻ chọn vẫy tay, cúi đầu, nói "con chào", đưa tay chạm nhẹ hoặc chỉ đứng cạnh phụ huynh. Nếu trẻ không trả lời câu hỏi, người lớn có thể làm mẫu câu ngắn thay vì ép trẻ lặp lại ngay. Khi trẻ thấy cơ thể và tiếng nói của mình được tôn trọng, trẻ dễ học giao tiếp hơn.
Điều này cũng bảo vệ trẻ khỏi cảm giác xấu hổ. Những câu như "sao con kỳ vậy" hoặc "nói đi cho mọi người nghe" có thể làm trẻ càng rút lui. Gia đình nên can thiệp nhẹ nhưng rõ khi lời nói của người lớn làm trẻ mất mặt. Một sự kiện gia đình chỉ thật sự ấm khi trẻ không phải trả giá bằng phẩm giá của mình.
Sau sự kiện, xem lại điều đã hiệu quả
Sau khi về nhà, gia đình không cần chỉ nhớ phần khó. Nên ghi lại điều trẻ đã làm được: vào được địa điểm, chào một người, ngồi ăn vài phút, chơi với anh chị em họ, tự xin nghỉ, hoặc ra về mà không quá căng. Những điểm nhỏ này giúp kế hoạch lần sau có nền tảng.
Nếu có khủng hoảng, câu hỏi nên là điều gì đã vượt quá sức của trẻ, chứ không phải ai có lỗi. Có thể tiếng nhạc quá lớn, trẻ đói, lịch ngủ lệch, người thân hỏi quá nhiều, hoặc không có chỗ nghỉ. Khi nguyên nhân được nhìn cụ thể, gia đình có thể sửa kế hoạch mà không biến sự kiện thành ký ức thất bại.
Với trẻ lớn hơn, người lớn có thể hỏi nhẹ nhàng điều gì vui, điều gì khó, lần sau muốn chuẩn bị gì. Trẻ có quyền được tham gia vào kế hoạch của chính mình. Khi trẻ học cách nói nhu cầu, sự kiện gia đình dần trở thành nơi luyện kỹ năng xã hội thật, không phải bài kiểm tra trước người lớn.
Một sự kiện tốt không cần hoàn hảo
Gia đình thường chịu áp lực kép: vừa muốn giữ hòa khí họ hàng, vừa muốn bảo vệ trẻ. Sự cân bằng này không dễ, nhất là khi người thân chưa quen với khái niệm hỗ trợ phát triển. Vì vậy, mục tiêu nên vừa đủ và nhân văn. Trẻ không cần làm hài lòng tất cả người lớn. Trẻ cần được có mặt, được nghỉ khi cần, được giao tiếp theo cách có thể, và được người lớn đứng về phía mình.
Khi sự kiện được chuẩn bị như vậy, người thân cũng có cơ hội học cách gần trẻ hơn. Một người ông biết nói chậm lại, một người cô biết không ép ăn, một anh chị họ biết rủ chơi nhẹ nhàng đều có thể trở thành nguồn hỗ trợ tự nhiên. Đó là giá trị mà không biểu mẫu can thiệp nào thay thế được.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hỗ trợ gia đình, người chăm sóc và trẻ khuyết tật.