Quan sát trẻ là việc rất hữu ích trước khi tư vấn phát triển, trao đổi với trường hoặc làm việc với chuyên viên. Nhưng nếu không cẩn thận, quan sát có thể biến thành việc tìm lỗi: lỗi của trẻ, lỗi của cha mẹ, lỗi của ông bà, lỗi của giáo viên. Khi đó, ghi chép không còn giúp hiểu trẻ mà làm mọi người phòng thủ hơn.

Quan sát không đổ lỗi có nghĩa là nhìn vào tình huống, điều kiện, phản ứng và điều giúp trẻ làm tốt hơn. Mục tiêu là tìm đường hỗ trợ, không phải tìm người chịu trách nhiệm cho mọi khó khăn.

Quan sát điều xảy ra trước khi kết luận

Một câu như con không nghe lời thường đóng lại câu chuyện. Một câu như khi mẹ gọi con tắt video để đi tắm, con khóc và nằm xuống sàn trong mười phút mở ra nhiều hướng hiểu hơn. Có thể trẻ khó dừng video, không thích tắm, mệt, chưa được báo trước hoặc không hiểu bước tiếp theo.

Gia đình nên ưu tiên ghi điều nhìn thấy và nghe thấy. Trẻ làm gì, người lớn nói gì, môi trường lúc đó ra sao, điều gì xảy ra trước và sau. Những thông tin này ít phán xét hơn và hữu ích hơn cho chuyên viên.

Kết luận vẫn có thể cần, nhưng nên đến sau quan sát. Khi có nhiều tình huống giống nhau, gia đình mới bắt đầu thấy mẫu lặp lại.

Nhìn cả điều làm trẻ khó và điều giúp trẻ tốt hơn

Nếu chỉ ghi lúc trẻ khó, bức tranh sẽ rất nặng. Gia đình cũng cần ghi lúc trẻ làm tốt hơn. Trẻ bình tĩnh hơn khi được báo trước, hiểu hơn khi có hình ảnh, ăn tốt hơn ở góc yên tĩnh, chơi lâu hơn với người quen, hoặc chuyển hoạt động dễ hơn sau khi ngủ đủ.

Những thông tin này giúp hỗ trợ cụ thể hơn. Thay vì chỉ nói trẻ không hợp tác, gia đình có thể nói trẻ hợp tác tốt hơn khi yêu cầu được chia thành một bước. Đây là khác biệt lớn trong cách lập kế hoạch.

Điểm mạnh và điều kiện hỗ trợ không phủ nhận khó khăn. Chúng cho thấy trẻ có khả năng tham gia khi môi trường và cách hướng dẫn phù hợp hơn.

Không dùng ghi chép để trách nhau

Trong gia đình, mỗi người có thể chăm trẻ khác nhau. Mẹ thấy trẻ khó lúc ăn, bố thấy trẻ ổn khi chơi, ông bà thấy trẻ ngoan khi ở nhà cuối tuần. Những khác biệt này không nhất thiết là ai nói sai. Chúng có thể cho thấy trẻ phản ứng khác nhau theo người, thời điểm và yêu cầu.

Nếu ghi chép được dùng để chứng minh ai chăm sai, mọi người sẽ ít muốn chia sẻ. Tốt hơn là dùng ghi chép để hỏi điều gì khác nhau giữa các tình huống. Có phải yêu cầu khác, môi trường khác, người lớn dùng lời khác, hay trẻ mệt ở một thời điểm nhất định.

Quan sát tốt giúp gia đình nói chuyện ít phán xét hơn. Nó chuyển câu hỏi từ ai làm sai sang điều kiện nào đang ảnh hưởng đến trẻ.

Chia sẻ quan sát với chuyên viên bằng sự chọn lọc

Gia đình không cần mang toàn bộ nhật ký dài đến buổi tư vấn. Có thể chọn vài tình huống tiêu biểu, vài mẫu lặp lại và vài điều đã giúp trẻ. Chuyên viên thường cần thông tin rõ hơn là rất nhiều thông tin.

Nếu có video, ảnh hoặc ghi chú, cần bảo vệ sự riêng tư của trẻ. Không nên gửi rộng rãi cho nhiều người nếu không cần. Khi trẻ lớn hơn, gia đình cũng nên cân nhắc cách nói để trẻ không cảm thấy mình bị theo dõi như một vấn đề.

Quan sát là công cụ hỗ trợ. Dùng đúng cách, nó giúp gia đình và chuyên viên hiểu trẻ trong đời sống thật hơn. Dùng sai cách, nó có thể làm trẻ và người lớn thêm xấu hổ. Vì vậy, thái độ không đổ lỗi là phần quan trọng của chính kỹ năng quan sát.

Khi nhiều người chăm sóc cùng quan sát

Nếu có nhiều người chăm sóc, gia đình nên thống nhất cách ghi thật đơn giản. Mỗi người có thể ghi một ví dụ trong tuần về lúc trẻ khó và một ví dụ về lúc trẻ làm tốt hơn. Cách này giúp tránh việc một người trở thành “người giữ hồ sơ” duy nhất, đồng thời cho thấy trẻ có thể khác nhau theo người, thời điểm và môi trường.

Khi đọc lại ghi chép, nên tìm điểm chung thay vì tìm ai đúng. Có thể trẻ khó hơn khi lời nhắc dài, dễ hơn khi được báo trước, hoặc bình tĩnh hơn với người nói chậm. Những phát hiện như vậy giúp gia đình đổi cách hỗ trợ mà không cần biến cuộc trao đổi thành tranh luận.

Dừng quan sát khi nó làm gia đình căng hơn

Quan sát là công cụ, không phải nghĩa vụ vô tận. Nếu gia đình thấy mình luôn căng vì phải ghi, hoặc trẻ khó chịu vì cảm giác bị theo dõi, nên giảm tần suất. Có thể chỉ ghi trong ba ngày trước buổi tư vấn, hoặc chỉ ghi một chủ đề. Việc chăm sóc và quan hệ với trẻ quan trọng hơn một bảng ghi chép hoàn hảo.

Khi chuyên viên yêu cầu thông tin, gia đình có thể nói rõ khả năng thực tế của mình. Một mẫu quá phức tạp có thể không phù hợp với gia đình đang mệt. Hỗ trợ tốt cần tôn trọng cả trẻ và người chăm sóc, vì chính gia đình mới là nơi kế hoạch được sống mỗi ngày.

Nguồn tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả theo dõi phát triển, ghi nhận hành vi trong bối cảnh và hỗ trợ gia đình không dựa trên trách nhiệm hóa cá nhân.