Khi trẻ nói ít, người lớn thường hỏi trẻ biết bao nhiêu từ. Số từ là thông tin quan trọng, nhưng ngôn ngữ diễn đạt rộng hơn thế. Nó bao gồm cách trẻ dùng từ, câu, cử chỉ, ánh mắt, chỉ tay, âm thanh, hình ảnh hoặc thiết bị hỗ trợ để truyền đạt nhu cầu, ý tưởng và cảm xúc.
Một trẻ có thể phát âm rõ nhưng câu rất ngắn. Một trẻ khác có nhiều âm thanh nhưng người ngoài khó hiểu. Có trẻ chưa nói nhiều nhưng biết kéo tay, chỉ, đưa đồ và nhìn người lớn để nhờ giúp. Những khác biệt này cần được quan sát riêng.
Xem trẻ đang muốn truyền đạt điều gì
Gia đình có thể ghi lại trẻ giao tiếp để xin đồ, từ chối, gọi người, chia sẻ niềm vui, hỏi, kể lại hay chỉ chủ yếu khóc khi cần gì. Nếu trẻ chỉ giao tiếp trong lúc rất cần, người lớn có thể tạo thêm cơ hội nhẹ nhàng để trẻ chủ động hơn.
Không nên bắt trẻ lặp lại quá nhiều nếu điều đó làm trẻ mất hứng giao tiếp. Thay vào đó, người lớn có thể mở rộng lời của trẻ. Nếu trẻ nói xe, người lớn nói xe đỏ chạy. Nếu trẻ chỉ vào nước, người lớn nói con muốn uống nước. Cách này cho trẻ mẫu câu mà không biến mọi cuộc trò chuyện thành bài kiểm tra.
Với trẻ dùng hai ngôn ngữ, cần tính cả từ và cách giao tiếp ở cả tiếng Việt, tiếng Nhật hoặc ngôn ngữ khác trong gia đình. Việc trẻ trộn ngôn ngữ không tự động là vấn đề, nhưng khó khăn kéo dài ở mọi ngôn ngữ nên được trao đổi với chuyên viên.
Đừng chờ nói rõ mới cho trẻ có cách giao tiếp
Nếu trẻ chưa nói đủ để truyền đạt nhu cầu, gia đình có thể dùng chỉ tay, hình ảnh, lựa chọn, cử chỉ hoặc giao tiếp hỗ trợ và thay thế. Những cách này không phải là bỏ cuộc với lời nói. Chúng giúp trẻ có cách được hiểu trong lúc lời nói còn đang phát triển.
Người lớn nên phản hồi mọi nỗ lực giao tiếp có ý nghĩa. Khi trẻ nhìn, đưa đồ, phát âm gần đúng hoặc dùng hình, hãy đáp lại như một thông điệp thật. Trẻ cần trải nghiệm rằng giao tiếp làm thay đổi thế giới xung quanh.
Nếu trẻ ít tiến bộ, mất kỹ năng đã có, khó hiểu lời, không chỉ tay, ít giao tiếp xã hội hoặc gia đình rất lo, nên tìm đánh giá chuyên môn. Can thiệp ngôn ngữ tốt thường bắt đầu từ giao tiếp trong sinh hoạt, không chỉ từ luyện nói từng từ.
Quan sát cả người nghe, không chỉ trẻ
Ngôn ngữ diễn đạt của trẻ không chỉ phụ thuộc vào khả năng bên trong của trẻ. Cách người lớn nghe, chờ, đoán và đáp lại cũng ảnh hưởng rất nhiều. Nếu người lớn hỏi liên tục, đổi câu hỏi quá nhanh hoặc chỉ chấp nhận câu trả lời bằng lời nói chuẩn, trẻ có thể ít cơ hội thử giao tiếp hơn.
Gia đình có thể tập chờ lâu hơn một chút sau khi đưa lựa chọn, nói câu ngắn hơn, bình luận thay vì chỉ hỏi, và đáp lại cả cử chỉ hoặc âm thanh chưa rõ. Những thay đổi này không thay thế trị liệu, nhưng tạo môi trường để trẻ dùng ngôn ngữ có ý nghĩa hơn trong ngày.
Phân biệt nói ít với khó giao tiếp
Một số trẻ nói ít nhưng giao tiếp khá rõ bằng cử chỉ, ánh mắt, biểu cảm và lựa chọn. Một số trẻ nói được nhiều từ nhưng khó dùng lời để yêu cầu giúp, kể chuyện, sửa hiểu lầm hoặc nói cảm xúc. Vì vậy, chỉ đếm số từ có thể bỏ sót những khó khăn quan trọng.
Khi chuẩn bị gặp chuyên viên, gia đình nên ghi ví dụ trẻ dùng giao tiếp trong các chức năng khác nhau: xin thêm, từ chối, gọi người, chia sẻ, hỏi, kể lại, báo đau hoặc sửa khi người lớn hiểu sai. Bản ghi này giúp đánh giá sát đời sống hơn một bài kiểm tra ngắn.
Với trẻ song ngữ, cần nhìn cả hệ sinh thái ngôn ngữ
Trẻ Việt sống tại Nhật có thể nghe tiếng Việt ở nhà, tiếng Nhật ở trường, và đôi khi thêm tiếng địa phương hoặc tiếng Anh. Chuyên viên cần biết trẻ tiếp xúc với mỗi ngôn ngữ bao lâu, dùng với ai, trong hoạt động nào và ngôn ngữ nào giúp trẻ bình tĩnh nhất. Không nên kết luận chỉ từ khả năng nói tiếng Nhật ở lớp hoặc tiếng Việt ở nhà.
Gia đình cũng không cần bỏ tiếng mẹ đẻ chỉ vì trẻ chậm nói. Ngôn ngữ trong gia đình mang theo quan hệ, cảm xúc và văn hóa. Nếu có lo lắng phát triển, điều cần làm là đánh giá giao tiếp toàn diện và hỗ trợ phù hợp, không phải tự cắt đi ngôn ngữ giúp trẻ gắn bó với người thân.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra ngôn ngữ diễn đạt, can thiệp ngôn ngữ sớm và hỗ trợ gia đình.