Khi trẻ khóc lớn, la hét, nằm xuống sàn, ném đồ hoặc không thể dừng lại sau một yêu cầu nhỏ, người lớn rất dễ gọi đó là ăn vạ. Từ này gần với ngôn ngữ hằng ngày của phụ huynh, nhưng nếu dừng lại ở đó, người lớn có thể bỏ lỡ điều quan trọng hơn: trẻ đang gặp khó khăn gì trong việc điều chỉnh cảm xúc.
Một cơn bùng nổ cảm xúc không phải lúc nào cũng có cùng nguyên nhân. Có trẻ quá mệt, quá đói, quá tải cảm giác, không hiểu điều sắp xảy ra, không diễn đạt được nhu cầu, lo lắng trước thay đổi, hoặc chưa có kỹ năng chờ đợi và thương lượng. Nhìn kỹ nguyên nhân không có nghĩa là bỏ qua ranh giới, mà là chọn cách hỗ trợ đúng hơn.
Trước khi sửa hành vi, cần hiểu điều gì đang vượt quá sức trẻ
Trẻ nhỏ chưa có đủ ngôn ngữ và khả năng tự điều chỉnh như người lớn. Khi cảm xúc lên quá nhanh, trẻ có thể không còn đủ bình tĩnh để nghe giải thích dài hoặc trả lời câu hỏi vì sao con làm vậy. Lúc đó, việc yêu cầu trẻ lập tức nói lý do đôi khi chỉ làm cơn bùng nổ kéo dài hơn.
Người lớn có thể bắt đầu bằng cách nhìn lại tình huống trước đó. Cơn bùng nổ xuất hiện khi trẻ bị dừng một hoạt động đang thích, khi phải chuyển sang việc khó, khi nơi đó quá ồn, khi trẻ bị từ chối, khi người lớn nói quá nhiều, hay khi trẻ đã mệt sau một ngày dài. Những chi tiết như vậy cho thấy hành vi không xuất hiện trong khoảng trống.
Khi người lớn hiểu điều gì đang vượt quá sức trẻ, cách phản ứng sẽ thay đổi. Thay vì chỉ hỏi làm sao để trẻ ngừng ngay, gia đình có thể hỏi điều gì cần thay đổi để lần sau trẻ có cơ hội xử lý tình huống tốt hơn.
Bình tĩnh của người lớn là một phần của hỗ trợ
Trong lúc trẻ đang bùng nổ, người lớn cũng dễ bị cuốn vào cảm xúc. Nếu người lớn la lớn, dọa nạt hoặc tranh luận quá nhiều, trẻ có thể càng khó bình tĩnh. Điều này không có nghĩa là người lớn phải luôn hoàn hảo. Nó chỉ nhắc rằng sự bình tĩnh của người lớn là một công cụ hỗ trợ thật sự.
Đồng điều chỉnh là khi người lớn dùng giọng nói, nét mặt, khoảng cách, nhịp thở và môi trường để giúp trẻ dần trở lại trạng thái an toàn hơn. Với một số trẻ, điều đó có thể là giảm lời nói và đưa trẻ ra nơi yên tĩnh. Với trẻ khác, đó có thể là ngồi gần nhưng không ép nhìn mắt, hoặc nhắc một câu ngắn rằng người lớn đang ở đây và sẽ giúp khi con sẵn sàng.
Khi trẻ đã bình tĩnh hơn, người lớn mới có thể nói về điều vừa xảy ra. Lúc đó, trẻ dễ nghe hơn về cảm xúc của mình, điều không được làm, và cách khác để xin giúp đỡ lần sau.
Ranh giới vẫn cần rõ ràng
Hiểu nguyên nhân không có nghĩa là trẻ được làm đau bản thân, làm đau người khác hoặc phá đồ nguy hiểm. Trẻ cần biết ranh giới nào không thay đổi. Tuy nhiên, ranh giới nên được nói ngắn, rõ và nhất quán, đặc biệt trong lúc trẻ đang quá tải.
Nếu trẻ đánh người khác, người lớn có thể giữ an toàn trước, giảm kích thích xung quanh và nói ngắn rằng không đánh, mẹ sẽ giữ tay con để mọi người an toàn. Sau đó, khi trẻ bình tĩnh, người lớn mới cùng trẻ tìm cách diễn đạt khác, chẳng hạn nói không muốn, đưa thẻ nghỉ, chỉ vào đồ vật hoặc nhờ người lớn giúp.
Ranh giới hiệu quả không chỉ nằm ở hậu quả sau hành vi. Nó còn nằm ở việc người lớn dự đoán tình huống khó, báo trước chuyển hoạt động, cho trẻ lựa chọn phù hợp, và khen cụ thể khi trẻ thử dùng cách bình tĩnh hơn dù chỉ một chút.
Không phải cơn bùng nổ nào cũng giống nhau
Có những cơn ăn vạ liên quan đến việc trẻ học rằng la hét có thể giúp mình đạt điều muốn. Cũng có những cơn bùng nổ gần với quá tải, khi trẻ không còn kiểm soát tốt cơ thể và cảm xúc. Trong thực tế, hai điều này có thể đan vào nhau, nên người lớn không nên vội kết luận chỉ từ một lần quan sát.
Một cách hữu ích là nhìn mẫu lặp lại. Nếu cơn bùng nổ thường xảy ra trước giờ ngủ, khi trẻ đói, sau lớp học đông, trong siêu thị ồn, hoặc mỗi lần phải dừng màn hình, gia đình có thể chuẩn bị trước. Nếu cơn bùng nổ kéo dài, rất dữ dội, trẻ tự làm đau mình, làm đau người khác, hoặc xảy ra thường xuyên vượt xa điều gia đình và nhà trường có thể xử lý, nên tìm hỗ trợ chuyên môn.
Điều quan trọng là không dùng từ ăn vạ như một nhãn cố định cho trẻ. Một đứa trẻ đang bùng nổ cảm xúc vẫn là một đứa trẻ cần được giữ an toàn, được hiểu và được dạy cách khác vào thời điểm phù hợp.
Dạy kỹ năng khi trẻ đang bình tĩnh
Nhiều kỹ năng điều chỉnh cảm xúc không thể dạy hiệu quả ngay giữa cơn khủng hoảng. Trẻ cần được học trước, trong những lúc cơ thể còn đủ bình tĩnh. Gia đình có thể cùng trẻ gọi tên cảm xúc, tập xin nghỉ, tập chờ ngắn, tập thở chậm, tập chuyển hoạt động bằng tín hiệu quen thuộc hoặc dùng hình ảnh để nói mình cần gì.
Những kỹ năng này cần nhỏ và lặp lại. Một trẻ từng la hét mỗi khi phải dừng chơi có thể chưa thể dừng ngay một cách vui vẻ. Nhưng nếu trẻ bắt đầu nhìn lịch, nghe báo trước, cầm đồ chuyển tiếp hoặc nói thêm một từ để xin thêm thời gian, đó đã là tiến bộ thật.
Khi người lớn chỉ chú ý đến lúc trẻ bùng nổ, trẻ có thể nhận được nhiều phản ứng nhất vào thời điểm khó nhất. Vì vậy, hãy chú ý cả những khoảnh khắc trẻ cố gắng rất nhỏ: trẻ chờ thêm vài giây, đưa tay xin giúp, quay lại sau khi nghỉ, hoặc không ném đồ dù đang tức. Những khoảnh khắc ấy là nền để trẻ học cách điều chỉnh tốt hơn.
Khi nào cần tìm nơi tư vấn?
Gia đình nên tìm nơi tư vấn khi cơn bùng nổ cảm xúc xảy ra thường xuyên, kéo dài, làm trẻ hoặc người khác không an toàn, ảnh hưởng rõ đến đi học, ngủ, ăn, quan hệ gia đình, hoặc khiến cha mẹ cảm thấy không còn biết cách ứng phó.
Cũng nên trao đổi với chuyên viên nếu cơn bùng nổ đi kèm khó khăn giao tiếp, nghi ngờ ASD, ADHD, lo âu, sang chấn, khó khăn cảm giác, rối loạn giấc ngủ hoặc thay đổi lớn trong gia đình. Trong những trường hợp đó, hành vi bên ngoài có thể chỉ là phần nhìn thấy của một nhu cầu sâu hơn.
Bài viết này không thay thế đánh giá của bác sĩ, nhà tâm lý, giáo viên hoặc chuyên viên trị liệu. Nhưng nếu gia đình bắt đầu quan sát cơn bùng nổ như một tín hiệu, thay vì chỉ xem đó là lỗi của trẻ, cuộc trò chuyện với chuyên viên sẽ rõ hơn và nhân ái hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả cơn ăn vạ, bùng nổ cảm xúc, đồng điều chỉnh và hỗ trợ hành vi cho trẻ nhỏ.