Can thiệp sớm là cách hỗ trợ trẻ và gia đình khi người lớn nhận thấy trẻ có thể đang gặp khó khăn trong giao tiếp, vận động, cảm giác, hành vi, học tập hoặc sinh hoạt hằng ngày.
Điểm quan trọng không phải là vội vàng kết luận trẻ có chẩn đoán gì. Điều quan trọng hơn là quan sát nhu cầu của trẻ, điều chỉnh môi trường và kết nối gia đình với những người có chuyên môn phù hợp.
Can thiệp sớm không chỉ là trị liệu cho trẻ
Trong tiếng Việt, can thiệp sớm thường được dùng để nói về hỗ trợ dành cho trẻ nhỏ có dấu hiệu chậm phát triển hoặc có khó khăn phát triển. Tuy nhiên, hỗ trợ sớm không nên được hiểu là chỉ đưa trẻ đến một buổi trị liệu riêng lẻ.
Một kế hoạch hỗ trợ tốt thường nhìn vào nhiều lớp cùng lúc: trẻ đang gặp khó khăn gì trong sinh hoạt, gia đình cần thêm thông tin hay hướng dẫn gì, môi trường nhà trẻ hoặc trường mầm non có thể điều chỉnh điều gì, và những chuyên viên nào cần cùng nhau phối hợp.
Ở Nhật Bản, hướng dẫn về 児童発達支援, tức hỗ trợ phát triển trẻ em trong hệ thống phúc lợi trẻ khuyết tật, nhấn mạnh việc hỗ trợ trẻ, gia đình và môi trường xung quanh. Cách nhìn này giúp gia đình không phải tự gánh mọi trách nhiệm một mình.
Khi nào gia đình nên nghĩ đến hỗ trợ sớm?
Gia đình có thể tìm nơi tư vấn khi cảm thấy khó khăn của trẻ lặp lại trong nhiều tình huống và ảnh hưởng đến sinh hoạt, vui chơi, học tập hoặc quan hệ với người khác.
Ví dụ, gia đình có thể ghi lại và trao đổi với chuyên viên khi trẻ ít dùng lời nói, cử chỉ hoặc ánh mắt để giao tiếp, rất khó chuyển hoạt động, nhạy cảm rõ rệt với âm thanh hoặc va chạm, hoặc gặp khó khăn trong vận động và tự chăm sóc. Nếu gia đình không biết nên hỗ trợ trẻ từ đâu, đó cũng đã là lý do để hỏi.
Những dấu hiệu này không đủ để tự chẩn đoán. Chúng chỉ là lý do để người lớn quan sát kỹ hơn và tìm nơi tư vấn phù hợp.
Trước khi chọn phương pháp, cần hiểu bối cảnh của trẻ
Trước khi chọn phương pháp, gia đình và chuyên viên cần hiểu trẻ trong bối cảnh thật. Một trẻ có thể nói ít ở lớp nhưng giao tiếp tốt hơn ở nhà, hoặc có thể khó ngồi yên vì môi trường quá ồn chứ không chỉ vì trẻ không muốn hợp tác.
Khi ghi chép, gia đình có thể chú ý đến thời điểm trẻ thường gặp khó khăn trong ngày, điều gì xảy ra trước khi trẻ căng thẳng, và cách phản ứng của người lớn có giúp trẻ bình tĩnh hơn không. Cũng hữu ích khi ghi lại liệu trẻ dễ tham gia hơn khi có hình ảnh, cử chỉ hoặc lịch sinh hoạt rõ ràng, và trẻ đang thích gì, làm tốt điều gì.
Quan sát cụ thể giúp buổi tư vấn trở nên rõ ràng hơn. Nó cũng giúp người lớn tránh nhìn trẻ chỉ qua vấn đề, mà còn thấy được sở thích, khả năng và cách trẻ đang cố gắng giao tiếp.
Gia đình có thể thay đổi môi trường trước khi có chẩn đoán
Trong nhiều trường hợp, gia đình có thể bắt đầu điều chỉnh cách giao tiếp và môi trường trước khi có kết luận chuyên môn cuối cùng. Ví dụ, người lớn có thể giảm tiếng ồn, dùng câu ngắn hơn, cho trẻ thời gian phản hồi, hoặc chuẩn bị trước khi chuyển hoạt động.
Điều này không có nghĩa là bỏ qua đánh giá chuyên môn. Nếu khó khăn của trẻ kéo dài hoặc ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống, gia đình nên trao đổi với bác sĩ, nhà tâm lý, giáo viên, chuyên viên trị liệu hoặc cơ quan tư vấn tại địa phương.
Can thiệp sớm tốt không đặt mục tiêu làm trẻ giống mọi trẻ khác. Mục tiêu là giúp trẻ được hiểu đúng hơn, có thêm cách tham gia và được hỗ trợ bởi những người lớn biết phối hợp với nhau.
Ở Nhật Bản, điểm bắt đầu thường nằm ở địa phương
Tại Nhật Bản, đường đi cụ thể có thể khác nhau theo thành phố, độ tuổi của trẻ và tình trạng gia đình. Vì vậy, gia đình nên xác nhận thông tin tại nơi mình sinh sống.
Những điểm bắt đầu thường gặp là trung tâm y tế, quầy tư vấn trẻ em hoặc bộ phận phúc lợi của thành phố, bác sĩ nhi khoa hoặc cơ sở y tế đang theo dõi trẻ, nhà trẻ hoặc giáo viên phụ trách, và trung tâm hỗ trợ hoặc tư vấn phát triển tại địa phương. Nếu trẻ thuộc nhóm có thể sử dụng dịch vụ phúc lợi trẻ khuyết tật, cơ sở 児童発達支援 cũng là nơi có thể hỏi thêm.
Nếu gia đình chưa tự tin dùng tiếng Nhật, nên chuẩn bị ghi chú bằng tiếng Việt và nhờ người hỗ trợ phiên dịch khi cần. Nội dung quan trọng là mô tả tình huống cụ thể của trẻ, không cần dùng thuật ngữ chuyên môn ngay từ đầu.
Can thiệp sớm là cơ hội, không phải phán xét
Can thiệp sớm là một cơ hội hỗ trợ, không phải lời phán xét về trẻ hoặc gia đình. Không có phương pháp nào hiệu quả với mọi trẻ. Không có gia đình nào gây ra khó khăn của con chỉ vì cách nuôi dạy.
Cách tiếp cận tôn trọng là bắt đầu từ câu hỏi: trẻ đang cần gì, gia đình đang cần gì, môi trường có thể thay đổi điều gì và ai có thể cùng hỗ trợ. Câu hỏi đó không có câu trả lời giống nhau cho mọi trẻ và mọi gia đình.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả hỗ trợ phát triển trẻ em trong bối cảnh Nhật Bản.