Những năm đầu đời là giai đoạn quan trọng cho sức khỏe, cảm xúc, ngôn ngữ, vận động và quan hệ của trẻ. Ở Việt Nam, hỗ trợ trẻ nhỏ có thể đến từ gia đình, trạm y tế, bệnh viện, trường mầm non, trung tâm can thiệp, cộng đồng và các chương trình phát triển trẻ thơ. Vấn đề là các nguồn hỗ trợ này không phải lúc nào cũng kết nối với nhau.
Một gia đình có thể nhận lời khuyên rất khác nhau từ bác sĩ, giáo viên và trung tâm tư nhân. Vì vậy, cần giữ trọng tâm là nhu cầu thật của trẻ và bằng chứng quan sát được.
Bắt đầu từ sinh hoạt hằng ngày
Với trẻ nhỏ, hỗ trợ không chỉ là giờ học riêng. Ăn, ngủ, chơi, giao tiếp, vận động, tắm, đi vệ sinh và quan hệ với người chăm sóc đều là môi trường phát triển. Gia đình có thể ghi trẻ làm được gì, khó ở đâu, thích gì, sợ gì và phản ứng với người khác thế nào.
Nếu trẻ chậm nói, ít giao tiếp mắt, không đáp lại tên, mất kỹ năng, khó ăn, khó ngủ, vận động chậm hoặc có hành vi tự làm đau, gia đình nên tìm tư vấn y tế hoặc phát triển sớm. Không nên chỉ chờ trẻ lớn sẽ tự hết khi lo lắng đã rõ.
Ở trường mầm non, giáo viên có thể hỗ trợ bằng lịch sinh hoạt rõ, chơi có người lớn tham gia, môi trường ít quá tải và trao đổi đều với gia đình. Những điều chỉnh nhỏ trong lớp có thể rất quan trọng.
Cần hỏi về chuyên môn và mục tiêu
Khi tìm can thiệp sớm, gia đình nên hỏi người phụ trách có chuyên môn gì, đánh giá trẻ bằng cách nào, mục tiêu trong ba tháng là gì, gia đình được hướng dẫn ra sao và tiến triển được theo dõi thế nào. Một chương trình tốt không nên chỉ hứa hẹn kết quả nhanh.
Phát triển trẻ thơ tích hợp nhấn mạnh rằng sức khỏe, dinh dưỡng, bảo vệ và học tập liên quan với nhau. Nếu trẻ thiếu ngủ, đau, suy dinh dưỡng hoặc gia đình quá căng thẳng, giờ can thiệp riêng khó đạt hiệu quả.
Hỗ trợ sớm tốt là hỗ trợ làm gia đình hiểu trẻ hơn và giúp trẻ tham gia đời sống thật nhiều hơn.
Trong bối cảnh Việt Nam, khả năng tiếp cận dịch vụ có thể khác rất nhiều giữa thành phố lớn, tỉnh, vùng nông thôn và từng gia đình. Vì vậy, không nên viết như thể mọi trẻ đều có cùng lựa chọn. Gia đình có thể bắt đầu từ nơi gần nhất và đáng tin cậy nhất, như bác sĩ nhi, trường mầm non, cơ sở phục hồi chức năng, chuyên viên ngôn ngữ hoặc nhóm phụ huynh có kiểm chứng. Điều quan trọng là luôn hỏi mục tiêu, người phụ trách và cách theo dõi tiến triển.
Nếu gia đình đang nhận nhiều lời khuyên trái ngược, nên ghi lại điều đã thử và phản ứng của trẻ. Trẻ có ngủ tốt hơn không, giao tiếp nhiều hơn không, ăn an toàn hơn không, gia đình có hiểu cách hỗ trợ ở nhà không. Những câu hỏi này giúp gia đình đánh giá giá trị thực tế của hỗ trợ, thay vì chỉ nhìn tên phương pháp hoặc lời hứa kết quả nhanh.
Cần nối y tế, mầm non và gia đình bằng ngôn ngữ dễ hiểu
Một khó khăn thường gặp là mỗi nơi dùng một cách nói khác nhau. Bác sĩ có thể nói về sức khỏe và phát triển, giáo viên mầm non nói về sinh hoạt nhóm, trung tâm can thiệp nói về mục tiêu kỹ năng, còn gia đình nói về ăn ngủ và hành vi ở nhà. Nếu không có bản tóm tắt chung, trẻ dễ bị nhìn thành nhiều mảnh rời.
Gia đình có thể chuẩn bị một trang thông tin ngắn: trẻ làm được gì, khó nhất ở đâu, điều làm trẻ bình tĩnh, điều cần tránh, mục tiêu ba tháng tới và ai đang hỗ trợ. Trang này giúp các bên trao đổi bằng đời sống thật, không chỉ bằng thuật ngữ. Với trẻ nhỏ, một mục tiêu như báo con cần giúp trong bữa ăn có thể quan trọng hơn nhiều bài tập rời rạc.
Hỗ trợ sớm không nên làm gia đình kiệt sức
Vì lo bỏ lỡ thời điểm quan trọng, nhiều gia đình cố đưa trẻ đi thật nhiều nơi. Nhưng lịch quá dày có thể làm trẻ mệt và làm cha mẹ không còn sức thực hiện những điều cơ bản ở nhà. Hỗ trợ sớm cần có nhịp vừa sức: trẻ có thời gian chơi, ngủ, ăn, gắn bó với người chăm sóc và dùng kỹ năng trong sinh hoạt thật.
Khi chọn dịch vụ, gia đình nên hỏi hoạt động nào sẽ được đưa về nhà theo cách nhẹ nhàng. Nếu mọi thứ chỉ xảy ra trong phòng can thiệp, trẻ có thể khó dùng kỹ năng ở bữa ăn, sân chơi hoặc lớp mầm non. Hỗ trợ tốt giúp gia đình hiểu cách tạo cơ hội nhỏ mỗi ngày, không biến cha mẹ thành chuyên viên toàn thời gian.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra phát triển trẻ thơ tích hợp và trẻ khuyết tật ở Việt Nam.