Dyslexia thường được hiểu là khó đọc đặc hiệu. Trẻ có thể thông minh, tò mò và hiểu tốt khi được nghe, nhưng lại rất vất vả khi nhận diện chữ, đọc trôi chảy, đánh vần hoặc nhớ mặt chữ. Khó đọc không có nghĩa là trẻ lười, không cố gắng hay gia đình không dạy. Theo cách mô tả của International Dyslexia Association, dyslexia liên quan đến khó khăn trong thành phần âm vị của ngôn ngữ và thường không tương xứng với các năng lực nhận thức khác.
Điều làm nhiều trẻ mệt không chỉ là đọc sai. Trẻ phải dùng quá nhiều sức cho từng dòng chữ trong khi bạn khác đã chuyển sang hiểu nội dung. Khi toàn bộ năng lượng dùng để giải mã chữ, trẻ có thể không còn sức để hiểu câu chuyện, làm bài hoặc thích đọc.
Quan sát khó khăn trong nhiều dạng đọc
Gia đình và giáo viên có thể xem trẻ khó với âm chữ, đọc từ mới, đọc to trước lớp, chép bài, đánh vần, đọc hiểu sau khi đọc chậm, hay mệt nhanh khi nhìn trang nhiều chữ. Có trẻ hiểu truyện rất tốt khi người lớn đọc cho nghe, nhưng tự đọc thì mất sức đến mức không còn năng lượng để hiểu. Có trẻ đọc được từng từ nhưng tốc độ rất chậm, nên bài kiểm tra có thời gian trở thành rào cản.
Không nên chỉ nhìn điểm môn tiếng. Trẻ khó đọc có thể bắt đầu tránh bài tập, đau bụng trước giờ đọc, tức giận khi bị gọi đọc to hoặc nói mình ghét học. Những phản ứng này có thể là hậu quả của nhiều lần thất bại, không phải bằng chứng trẻ không quan tâm.
Trẻ song ngữ cần được nhìn cẩn thận
Ở trẻ song ngữ Việt Nhật, cần xem khó khăn xuất hiện ở ngôn ngữ nào, hệ chữ nào và trong bối cảnh học nào. Việc học nhiều ngôn ngữ có thể làm quá trình đọc khác nhau, nhất là khi trẻ dùng tiếng Việt ở nhà và tiếng Nhật ở trường. Tuy nhiên, khó khăn dai dẳng trong nhận diện âm, chữ, tốc độ đọc hoặc ghi nhớ mặt chữ vẫn cần được hỗ trợ.
Gia đình nên chia sẻ với trường trẻ có gặp khó khi nghe kể chuyện bằng tiếng Việt không, có nhớ âm vần tiếng Việt không, có thích sách khi người lớn đọc không và khó khăn bắt đầu từ khi nào. Thông tin từ tiếng mẹ đẻ giúp phân biệt giữa thiếu cơ hội học một ngôn ngữ và khó khăn học tập sâu hơn. Không nên vội kết luận chỉ vì trẻ là trẻ song ngữ, nhưng cũng không nên bỏ qua dấu hiệu kéo dài.
Hỗ trợ đọc không chỉ là đọc thêm thật nhiều
Trẻ có thể cần dạy có hệ thống về âm, chữ, cấu trúc từ, đọc lặp lại vừa sức và cơ hội nghe nội dung bằng đọc to hoặc công nghệ đọc văn bản. Nếu chỉ bắt trẻ đọc nhiều hơn mà không thay đổi cách dạy, trẻ có thể càng sợ chữ. Hỗ trợ tốt cần giúp trẻ xây kỹ năng đọc, đồng thời vẫn được tiếp cận nội dung học ở mức phù hợp.
Trong lớp, trẻ có thể cần thêm thời gian, tài liệu chữ rõ, giảm đọc to bất ngờ, cho nghe nội dung trước, dùng công nghệ hỗ trợ hoặc trả lời bằng cách khác trong một số tình huống. Những điều chỉnh này không làm mất mục tiêu học. Chúng giúp trẻ không bị chặn khỏi kiến thức chỉ vì quá trình đọc đang khó.
Giữ lòng tự trọng trong khi tìm đánh giá
Nếu gia đình nghi ngờ dyslexia, nên trao đổi với trường và chuyên viên đánh giá phù hợp. Tên gọi quan trọng, nhưng quan trọng hơn là hiểu kiểu khó của trẻ và xây kế hoạch hỗ trợ cụ thể. Trong lúc chờ đánh giá, người lớn vẫn có thể giảm việc đọc to bất ngờ, đọc cùng trẻ, cho trẻ nghe nội dung và ghi nhận nỗ lực.
Trẻ cần được nghe rằng khó đọc là khó khăn thật, không phải lỗi của trẻ. Khi người lớn tin trẻ và điều chỉnh cách dạy, trẻ có cơ hội giữ hứng thú học tập và khám phá nội dung mà chữ viết từng che khuất.
Chuẩn bị trao đổi với trường bằng sản phẩm học thật
Gia đình có thể mang vài ví dụ bài đọc, bài viết, lỗi đánh vần, thời gian làm bài và phản ứng cảm xúc của trẻ khi đọc. Những sản phẩm thật giúp giáo viên thấy kiểu khó rõ hơn. Tuy nhiên, nên chọn ví dụ đại diện, không dùng cả tập bài như bằng chứng để làm trẻ xấu hổ.
Khi trao đổi, câu hỏi hữu ích là trẻ khó ở bước nào: nhận diện âm, ghép âm, nhớ chữ, đọc trôi chảy, hiểu sau khi đọc, hay hoàn thành trong thời gian giới hạn. Nếu xác định đúng bước khó, hỗ trợ sẽ cụ thể hơn. Một trẻ đọc chậm cần điều chỉnh khác với trẻ đọc nhanh nhưng hiểu sai nội dung.
Giữ quyền tiếp cận kiến thức trong khi luyện đọc
Trẻ khó đọc vẫn cần học khoa học, xã hội, nghệ thuật, sở thích và câu chuyện phù hợp với tuổi. Nếu mọi nội dung đều bị chặn bởi yêu cầu tự đọc, trẻ có thể bị tụt lại không phải vì không hiểu mà vì không tiếp cận được chữ. Gia đình và trường có thể dùng đọc to, sách nói, giải thích bằng lời, hình ảnh hoặc công nghệ hỗ trợ để trẻ tiếp tục học nội dung.
Điều này không thay thế việc dạy đọc có hệ thống. Nó đảm bảo trẻ không phải chờ đến khi đọc giỏi mới được học những điều thú vị. Hỗ trợ tốt vừa xây kỹ năng đọc, vừa bảo vệ lòng tò mò và phẩm giá học tập của trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra định nghĩa dyslexia, hỗ trợ đọc và điều chỉnh trong giáo dục.