Giao tiếp của trẻ không bắt đầu từ những câu nói hoàn chỉnh. Trước khi nói rõ bằng lời, trẻ có thể nhìn, chỉ tay, kéo tay người lớn, đưa đồ vật, phát âm chưa rõ, thay đổi nét mặt, lặp lại một hành động hoặc đứng gần người mình muốn nhờ giúp.
Khi gia đình chỉ chờ trẻ nói đúng từ, nhiều tín hiệu nhỏ có thể bị bỏ lỡ. Hỗ trợ giao tiếp trong sinh hoạt hằng ngày bắt đầu từ việc nhận ra trẻ đang cố gắng truyền đạt điều gì, rồi đáp lại theo cách giúp trẻ thấy rằng giao tiếp có ý nghĩa.
Giao tiếp là qua lại, không phải bài kiểm tra lời nói
Trong gia đình, người lớn thường rất muốn giúp trẻ nói thêm từ mới. Mong muốn đó tự nhiên, nhất là khi trẻ chậm nói hoặc khó diễn đạt nhu cầu. Nhưng nếu mọi tương tác đều biến thành câu hỏi kiểm tra, trẻ có thể thấy nói chuyện là một việc căng thẳng.
Một bữa ăn, lúc thay quần áo, giờ tắm, lúc đi bộ hoặc khi chơi với đồ vật quen thuộc đều có thể trở thành cơ hội giao tiếp. Điều quan trọng là người lớn không chỉ hỏi "đây là cái gì", mà còn cùng chú ý đến điều trẻ đang nhìn, đang thích hoặc đang khó chịu. Khi trẻ đưa cốc nước, người lớn có thể nói ngắn gọn rằng con muốn uống nước, rồi đưa nước cho trẻ. Câu nói của người lớn lúc này không ép trẻ lặp lại ngay, nhưng cho trẻ nghe một mẫu ngôn ngữ gắn với tình huống thật.
Giao tiếp qua lại cũng có nghĩa là người lớn để trẻ có lượt. Một cuộc trò chuyện với trẻ nhỏ có thể chỉ gồm ánh mắt, tiếng cười, một âm thanh và một cử chỉ. Nếu người lớn đáp lại quá nhanh hoặc nói liên tục, trẻ ít có khoảng trống để thử phản hồi.
Chờ đợi là một phần của hỗ trợ
Nhiều trẻ cần thêm thời gian để xử lý điều người lớn nói và quyết định sẽ đáp lại bằng cách nào. Khoảng chờ vài giây có thể tạo ra khác biệt lớn, đặc biệt với trẻ còn khó dùng lời nói hoặc dễ bị áp lực khi bị hỏi dồn.
Chờ đợi không có nghĩa là bỏ mặc trẻ. Người lớn có thể nhìn vào trẻ, giữ nét mặt bình tĩnh, đưa đồ vật gần tầm nhìn và tạm dừng trước khi giúp tiếp. Nếu trẻ nhìn sang món đồ, phát âm một tiếng, chỉ tay hoặc đưa tay về phía người lớn, đó đều có thể là phản hồi. Người lớn có thể xác nhận phản hồi đó bằng lời đơn giản, chẳng hạn con muốn xe, con muốn mở, hoặc con cần mẹ giúp.
Khi gia đình kiên nhẫn chờ, trẻ học rằng mình có thể làm cho người khác hiểu. Cảm giác được hiểu thường quan trọng hơn việc nói thật nhiều từ trong một lúc.
Ít câu hỏi hơn, nhiều mô tả hơn
Trong sinh hoạt, người lớn dễ hỏi trẻ liên tục: con muốn gì, màu gì, ai đây, nói đi, đây là con gì. Một vài câu hỏi có thể hữu ích, nhưng quá nhiều câu hỏi làm trẻ rơi vào vai người phải trả lời đúng.
Mô tả điều đang xảy ra thường nhẹ hơn. Khi trẻ đẩy xe, người lớn có thể nói xe chạy nhanh quá. Khi trẻ nhìn con mèo ngoài cửa, người lớn có thể nói con mèo đang nằm ngủ. Khi trẻ cố mở hộp, người lớn có thể nói hộp khó mở, con đang cố mở. Những câu như vậy cho trẻ nghe ngôn ngữ đúng với điều trẻ đang quan tâm, đồng thời giữ tương tác tự nhiên.
Nếu trẻ nói chưa rõ, người lớn không cần sửa lỗi trực tiếp quá nhiều. Thay vì yêu cầu trẻ nói lại cho đúng nhiều lần, người lớn có thể lặp lại bằng câu mẫu rõ ràng và ngắn hơn. Khi trẻ nói "nước" hoặc phát âm gần giống, người lớn có thể đáp lại rằng đúng rồi, con muốn uống nước. Cách này vừa công nhận nỗ lực giao tiếp của trẻ, vừa cho trẻ nghe mẫu lời nói tự nhiên.
Cử chỉ, hình ảnh và đồ vật thật cũng là giao tiếp
Với một số trẻ, lời nói chưa phải con đường dễ nhất để thể hiện nhu cầu. Điều đó không có nghĩa là gia đình bỏ qua lời nói, mà là mở thêm nhiều lối để trẻ tham gia giao tiếp.
Cử chỉ, ánh mắt, nét mặt, tranh ảnh, đồ vật thật hoặc lựa chọn giữa hai món có thể giúp trẻ hiểu và thể hiện ý muốn. Khi chuẩn bị ra ngoài, người lớn có thể cho trẻ thấy giày, áo khoác hoặc túi đi học để trẻ đoán điều sắp xảy ra. Khi trẻ khó chọn món ăn, người lớn có thể đưa hai lựa chọn thật trước mặt trẻ và chờ trẻ nhìn, chỉ, chạm hoặc nói. Những cách này làm giao tiếp trở nên cụ thể hơn, nhất là với trẻ còn khó hiểu câu dài.
Điều cần tránh là xem giao tiếp không lời như một thất bại. Nhiều trẻ dùng cử chỉ trước khi dùng lời nói. Khi người lớn đáp lại cử chỉ một cách tôn trọng và thêm lời nói phù hợp, trẻ có thêm cầu nối để hiểu rằng từ ngữ giúp người khác biết mình đang cần gì.
Gia đình không phải biến cả ngày thành giờ học
Hỗ trợ giao tiếp ở nhà không nên làm gia đình kiệt sức. Nếu cha mẹ cố biến mọi khoảnh khắc thành bài luyện nói, trẻ và người lớn đều dễ mệt. Một cách bền vững hơn là chọn vài thời điểm tự nhiên trong ngày, chẳng hạn lúc ăn nhẹ, mặc quần áo, tắm, dọn đồ chơi hoặc đọc sách trước khi ngủ.
Trong những thời điểm đó, người lớn có thể đi chậm lại một chút, nói ngắn hơn, chờ lâu hơn và chú ý đến điều trẻ đang làm. Khi trẻ đã mệt, đói, buồn ngủ hoặc quá tải cảm giác, mục tiêu có thể chỉ là giúp trẻ bình tĩnh và được hiểu, không phải yêu cầu trẻ học thêm từ mới.
Gia đình cũng cần nhớ rằng giao tiếp không chỉ nằm ở số lượng từ. Một trẻ biết nhìn người lớn để chia sẻ niềm vui, biết kéo tay nhờ giúp, biết từ chối bằng cử chỉ an toàn, biết chờ lượt trong một trò chơi đơn giản hoặc biết dùng tranh để chọn món mình muốn đều đang xây nền cho giao tiếp.
Khi nào nên trao đổi với chuyên viên?
Nếu gia đình lo lắng vì trẻ rất ít tìm cách giao tiếp, không phản ứng với âm thanh hoặc tiếng gọi, mất kỹ năng đã từng có, khó hiểu lời nói đơn giản, thường xuyên bực tức vì không diễn đạt được nhu cầu, hoặc khó tham gia giao tiếp ở nhà và ở lớp, gia đình nên tìm nơi tư vấn phù hợp.
Tùy tình huống, gia đình có thể trao đổi với bác sĩ nhi khoa, chuyên viên ngôn ngữ, nhà tâm lý, giáo viên hoặc cơ quan tư vấn phát triển tại địa phương. Bài viết này không dùng để chẩn đoán trẻ và cũng không thay thế đánh giá chuyên môn. Mỗi trẻ có nhịp phát triển, môi trường ngôn ngữ, sức khỏe, thính lực và cách học khác nhau.
Hỗ trợ tốt không phải là buộc trẻ nói ngay theo ý người lớn. Hỗ trợ tốt là làm cho trẻ có nhiều cơ hội được người khác hiểu, được đáp lại và dần có thêm cách diễn đạt an toàn hơn trong cuộc sống hằng ngày.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả giao tiếp, lắng nghe chủ động, chơi cùng trẻ, chờ phản hồi và vai trò của giao tiếp không lời.