Khi nói đến kỹ năng sống của trẻ, nhiều người nghĩ đến việc trẻ tự ăn, tự mặc quần áo, tự đi vệ sinh, tự dọn đồ chơi hoặc chuẩn bị đi học. Những việc này trông nhỏ với người lớn, nhưng với trẻ em, mỗi hoạt động có thể gồm rất nhiều bước về vận động, cảm giác, chú ý, hiểu lời nói, ghi nhớ trình tự và điều chỉnh cảm xúc.

Vì vậy, khi trẻ chưa tự làm được, câu hỏi không nên chỉ là vì sao con không chịu làm. Một câu hỏi hữu ích hơn là hoạt động đó đang khó ở bước nào, môi trường có đang làm trẻ khó hơn không, và người lớn có thể hỗ trợ ra sao để trẻ tham gia nhiều hơn từng chút một.

Tự lập không có nghĩa là làm một mình ngay lập tức

Gia đình nào cũng mong trẻ dần tự lập. Nhưng nếu mục tiêu tự lập được đặt quá nhanh, trẻ có thể chỉ thấy mình thất bại. Một trẻ chưa tự mặc áo có thể không phải vì không muốn lớn, mà vì khó phân biệt mặt trước mặt sau, khó chịu với nhãn áo, chưa phối hợp tay tốt, mất tập trung giữa chừng hoặc không biết bước tiếp theo là gì.

Tự lập thường đi qua nhiều mức hỗ trợ. Ban đầu, người lớn có thể làm cùng trẻ, sau đó để trẻ làm một phần, rồi giảm dần hỗ trợ khi trẻ hiểu trình tự hơn. Nếu trẻ tự kéo được khóa áo sau khi người lớn đã gài phần đầu, đó vẫn là tiến bộ. Nếu trẻ tự cất một món đồ vào đúng chỗ thay vì dọn cả phòng, đó cũng là một bước thật.

Khi người lớn nhìn thấy các bước nhỏ, trẻ có nhiều cơ hội trải nghiệm mình làm được, thay vì chỉ nghe rằng mình chậm hoặc vụng.

Hoạt động hằng ngày có nhiều lớp khó khăn

Một bữa ăn không chỉ là đưa thức ăn vào miệng. Trẻ cần ngồi ổn định, chịu được mùi vị và kết cấu thức ăn, dùng thìa hoặc đũa, chờ đến lượt, hiểu khi nào bắt đầu và khi nào kết thúc, đồng thời điều chỉnh cảm xúc nếu món ăn không như mong đợi.

Việc đi vệ sinh cũng không chỉ là biết nhà vệ sinh ở đâu. Trẻ cần nhận ra tín hiệu cơ thể, dừng hoạt động đang chơi, di chuyển đến nơi phù hợp, xử lý quần áo, chịu được âm thanh, mùi, ánh sáng và cảm giác trong nhà vệ sinh. Với một số trẻ, chỉ riêng tiếng xả nước hoặc cảm giác lạnh của bệ ngồi đã đủ làm việc này trở nên rất khó.

Khi người lớn tách hoạt động thành nhiều lớp như vậy, cách hỗ trợ sẽ cụ thể hơn. Thay vì nói trẻ lười ăn, người lớn có thể nhận ra trẻ đang khó với mùi hoặc tư thế ngồi. Thay vì nói trẻ không chịu đi vệ sinh, người lớn có thể xem trẻ có nhận ra tín hiệu cơ thể chưa hoặc có sợ môi trường nhà vệ sinh không.

Nề nếp giúp trẻ dự đoán điều sắp xảy ra

CDC nhấn mạnh vai trò của cấu trúc và thói quen hằng ngày trong việc giúp trẻ biết điều gì sẽ xảy ra. Với trẻ có khó khăn phát triển, nề nếp không chỉ để gia đình quản lý thời gian. Nó có thể là một điểm tựa giúp trẻ bớt lo lắng và dễ chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.

Một buổi sáng quá gấp gáp có thể làm trẻ khó mặc đồ, khó ăn, khó ra khỏi nhà và dễ bùng nổ cảm xúc. Khi trình tự được giữ tương đối ổn định, trẻ có thể dần đoán được sau khi rửa mặt sẽ thay quần áo, sau khi ăn sẽ mang giày, sau khi mang ba lô sẽ ra cửa. Nếu trẻ hiểu trình tự bằng hình ảnh, đồ vật thật hoặc câu ngắn, trẻ có thêm cơ hội tham gia thay vì chỉ bị kéo theo nhịp của người lớn.

Nề nếp không cần cứng nhắc tuyệt đối. Cuộc sống gia đình luôn có ngày thay đổi. Điều quan trọng là khi có thay đổi, người lớn báo trước đủ sớm và giúp trẻ hiểu điều gì vẫn giống, điều gì sẽ khác.

Chia nhỏ hoạt động giúp trẻ biết bước tiếp theo

Nhiều trẻ bị mắng vì không làm theo yêu cầu, nhưng yêu cầu của người lớn đôi khi quá rộng. Câu "chuẩn bị đi học đi" có thể bao gồm rửa mặt, thay đồ, ăn sáng, lấy cặp, mang tất, mang giày và ra cửa. Với trẻ khó chú ý, khó lập kế hoạch hoặc khó chuyển hoạt động, một yêu cầu như vậy có thể quá lớn.

Chia nhỏ hoạt động không phải là làm thay trẻ mãi. Đó là cách làm cho hoạt động nhìn thấy được. Người lớn có thể nói một bước một lần, dùng hình ảnh, đặt đồ theo thứ tự, hoặc để trẻ hoàn thành phần dễ trước. Khi trẻ đã quen hơn, người lớn giảm dần lời nhắc và để trẻ tự kiểm tra bước tiếp theo.

Điều này đặc biệt hữu ích với trẻ có ADHD, ASD, khó khăn ngôn ngữ, khó khăn vận động hoặc dễ quá tải cảm giác. Nhưng ngay cả trẻ không có chẩn đoán cũng có thể được lợi từ hướng dẫn rõ ràng hơn.

Khen đúng nỗ lực, không chỉ khen kết quả

Trong sinh hoạt hằng ngày, người lớn thường chú ý khi trẻ làm sai, làm chậm hoặc không làm. Nhưng để trẻ học kỹ năng mới, trẻ cũng cần biết phần nào mình đang làm tốt.

Lời khen cụ thể giúp trẻ hiểu hành vi nào nên lặp lại. Nếu người lớn chỉ nói giỏi quá, trẻ có thể vui nhưng chưa biết mình giỏi ở đâu. Nếu người lớn nói con đã tự kéo tất lên, con đã đặt bát vào bồn rửa, hoặc con đã quay lại dọn đồ sau khi nghỉ một chút, trẻ hiểu rõ hơn về nỗ lực của mình.

Khen nỗ lực không có nghĩa là bỏ qua khó khăn còn lại. Nó giúp quá trình học bớt giống một chuỗi thất bại. Với trẻ thường bị nhắc nhở nhiều, cảm giác được ghi nhận có thể là động lực quan trọng để trẻ thử lại.

Khi nào nên tìm hỗ trợ?

Gia đình nên tìm nơi tư vấn khi khó khăn trong ăn uống, mặc quần áo, đi vệ sinh, ngủ, dọn đồ, chuyển hoạt động hoặc tham gia nề nếp hằng ngày kéo dài và ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt của trẻ hoặc gia đình.

Nếu trẻ rất sợ một số cảm giác, thường xuyên bùng nổ khi làm việc tự chăm sóc, mất kỹ năng đã từng có, có vấn đề sức khỏe, hoặc gia đình và nhà trường không biết nên hỗ trợ thế nào, nên trao đổi với bác sĩ, chuyên viên hoạt động trị liệu, chuyên viên ngôn ngữ, nhà tâm lý, giáo viên hoặc nơi tư vấn phát triển phù hợp.

Kỹ năng sống không phải là cuộc đua tự lập. Đó là quá trình trẻ dần tham gia vào đời sống của mình với mức hỗ trợ phù hợp, trong một môi trường đủ rõ ràng và tôn trọng.

Nguồn tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả thói quen hằng ngày, cấu trúc, chuyển hoạt động và hỗ trợ trẻ tham gia các kỹ năng tự chăm sóc.