Khi gia đình bắt đầu tìm nơi hỗ trợ phát triển cho trẻ, có thể gặp rất nhiều tên gọi khác nhau: tư vấn phát triển, trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu, hỗ trợ học tập, can thiệp sớm hoặc các dịch vụ cộng đồng. Tên gọi thay đổi theo quốc gia, địa phương và hệ thống, nên việc chọn nơi phù hợp không chỉ dựa vào quảng cáo hay lời giới thiệu của một người quen.
Một nơi hỗ trợ tốt không nhất thiết là nơi hứa hẹn kết quả nhanh nhất. Điều quan trọng hơn là nơi đó hiểu trẻ trong bối cảnh gia đình, giải thích rõ mục tiêu, tôn trọng trẻ, phối hợp với người chăm sóc và biết giới hạn chuyên môn của mình.
Bắt đầu từ nhu cầu hiện tại của trẻ và gia đình
Trước khi chọn dịch vụ, gia đình nên tự hỏi khó khăn nào đang ảnh hưởng nhiều nhất đến sinh hoạt hiện tại. Có thể đó là giao tiếp, ăn ngủ, vận động, hành vi, đi học, quan hệ bạn bè hoặc căng thẳng của người chăm sóc. Khi nhu cầu được nói rõ, gia đình dễ tìm đúng loại hỗ trợ hơn.
Nếu trẻ chủ yếu khó hiểu và dùng ngôn ngữ, nhà ngôn ngữ trị liệu có thể là một hướng cần xem xét. Nếu trẻ khó trong hoạt động hằng ngày, cảm giác, vận động tinh hoặc tự chăm sóc, hoạt động trị liệu có thể phù hợp. Nếu gia đình chưa rõ vấn đề nằm ở đâu, một buổi tư vấn phát triển hoặc đánh giá tổng quát có thể giúp định hướng trước khi chọn can thiệp cụ thể.
Không phải trẻ nào cũng cần nhiều dịch vụ cùng lúc. Quá nhiều lịch hẹn có thể làm trẻ mệt và gia đình kiệt sức. Một lựa chọn phù hợp là lựa chọn giúp gia đình biết ưu tiên trước mắt và có kế hoạch theo dõi, không chỉ thêm thật nhiều hoạt động.
Hỏi cách dịch vụ đặt mục tiêu
Gia đình nên chú ý xem nơi hỗ trợ nói về mục tiêu như thế nào. Nếu mục tiêu chỉ là trẻ ngoan hơn, nói nhiều hơn hoặc tập trung hơn mà không gắn với tình huống cụ thể, gia đình có thể khó biết tiến triển thật là gì. Mục tiêu tốt thường liên quan đến việc trẻ tham gia tốt hơn trong bữa ăn, giờ chơi, lớp học, giao tiếp với người thân hoặc tự chăm sóc.
Gia đình có thể hỏi mục tiêu trong vài tháng tới là gì, vì sao mục tiêu đó được ưu tiên, hoạt động trong buổi hỗ trợ liên quan thế nào đến đời sống hằng ngày và gia đình có thể làm gì ở nhà mà không quá tải. Cách dịch vụ trả lời sẽ cho thấy họ có xem gia đình là đối tác hay chỉ là người đưa trẻ đến buổi hẹn.
Nếu dịch vụ hứa chắc chắn rằng trẻ sẽ đạt một kết quả lớn trong thời gian ngắn, gia đình nên thận trọng. Phát triển của trẻ khác nhau, và hỗ trợ có trách nhiệm cần nói rõ điều có thể kỳ vọng, điều cần theo dõi và khi nào phải điều chỉnh.
Quan sát thái độ với trẻ
Một yếu tố rất quan trọng là cách người hỗ trợ tương tác với trẻ. Trẻ có được gọi tên, được chờ phản ứng, được tôn trọng tín hiệu từ chối, được nghỉ khi quá tải và được khuyến khích bằng cách phù hợp không. Người hỗ trợ có chỉ nhìn vào lỗi sai, hay cũng nhìn thấy sở thích và điểm mạnh của trẻ.
Kỷ luật và cấu trúc có thể cần thiết, nhưng không nên dựa trên làm trẻ sợ, xấu hổ hoặc bị ép vượt quá sức trong thời gian dài. Nếu gia đình thấy trẻ thường xuyên hoảng sợ, bị giữ ép, bị chế giễu hoặc bị phạt vì những khó khăn phát triển chưa được hiểu, cần đặt câu hỏi nghiêm túc về sự phù hợp và an toàn.
Trẻ có thể mệt sau buổi hỗ trợ, nhất là khi học điều khó. Nhưng về lâu dài, hỗ trợ nên giúp trẻ có thêm cách giao tiếp, tham gia và cảm thấy mình được hiểu hơn, không chỉ khiến trẻ phục tùng trong phòng trị liệu.
Xem dịch vụ có phối hợp với gia đình và trường không
Trẻ không sống trong buổi trị liệu. Trẻ sống ở nhà, ở trường, trong cộng đồng và trong quan hệ với người khác. Vì vậy, dịch vụ hỗ trợ phát triển nên có cách trao đổi với gia đình, và khi phù hợp, phối hợp với nhà trường hoặc các chuyên viên khác.
Phối hợp không có nghĩa là mọi người phải họp liên tục. Đôi khi chỉ cần một bản ghi ngắn sau buổi, một mục tiêu rõ, một cách hỗ trợ gia đình có thể thử, hoặc một cuộc trao đổi định kỳ với giáo viên. Điều quan trọng là thông tin không bị kẹt trong một phòng riêng.
Với gia đình Việt tại Nhật Bản hoặc gia đình có nhiều ngôn ngữ, dịch vụ càng cần chú ý ngôn ngữ dùng trong tư vấn. Nếu gia đình không hiểu thuật ngữ, không hiểu mục tiêu hoặc không thể hỏi lại vì rào cản ngôn ngữ, sự phối hợp sẽ yếu. Gia đình có quyền đề nghị giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu hoặc sử dụng phiên dịch khi cần.
Cân nhắc tính thực tế của lịch và chi phí
Một dịch vụ dù tốt về chuyên môn vẫn cần phù hợp với đời sống gia đình. Lịch hẹn quá xa, chi phí quá cao, thời gian chờ quá dài hoặc yêu cầu luyện tập quá nhiều ở nhà có thể làm kế hoạch khó duy trì. Gia đình không nên tự trách nếu một phương án hay trên giấy lại không phù hợp với thực tế.
Khi cân nhắc, gia đình có thể hỏi tần suất cần thiết, thời gian dự kiến xem lại mục tiêu, chính sách hủy lịch, cách trao đổi khi trẻ mệt hoặc ốm, và có lựa chọn hỗ trợ gián tiếp cho phụ huynh hay không. Một số giai đoạn, hướng dẫn gia đình và trường có thể hữu ích không kém buổi làm việc trực tiếp với trẻ.
Tính thực tế cũng liên quan đến văn hóa gia đình. Hỗ trợ nên tôn trọng cách gia đình sinh hoạt, ngôn ngữ, món ăn, quan hệ họ hàng và điều kiện công việc. Một kế hoạch chỉ phù hợp với gia đình lý tưởng sẽ khó giúp được gia đình thật.
Khi cần đổi hoặc dừng dịch vụ
Đổi nơi hỗ trợ không phải lúc nào cũng là thất bại. Nếu mục tiêu không rõ, gia đình không được giải thích, trẻ quá căng thẳng kéo dài, hoặc dịch vụ không lắng nghe lo ngại chính đáng, gia đình có thể tìm ý kiến thứ hai. Ngược lại, nếu trẻ đã đạt mục tiêu hoặc nhu cầu hiện tại thay đổi, việc giảm tần suất hay chuyển trọng tâm cũng có thể hợp lý.
Trước khi dừng, nếu có thể, gia đình nên hỏi lại mục tiêu hiện tại, tiến triển đã thấy, lý do tiếp tục và các lựa chọn khác. Một dịch vụ có trách nhiệm nên có thể thảo luận về điều này một cách tôn trọng, không làm gia đình cảm thấy có lỗi vì đặt câu hỏi.
Chọn nơi hỗ trợ phát triển là quá trình tìm sự phù hợp. Gia đình không cần biết hết thuật ngữ ngay từ đầu, nhưng có thể giữ vài nguyên tắc: trẻ được tôn trọng, mục tiêu gắn với đời sống, gia đình được lắng nghe, thông tin rõ ràng và an toàn luôn là nền tảng.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả can thiệp sớm, dịch vụ hỗ trợ phát triển, chăm sóc lấy gia đình làm trung tâm và hỗ trợ trong môi trường sinh hoạt tự nhiên.