Một gia đình Việt Nam sống tại Nhật Bản có thể hiểu con rất rõ, nhưng vẫn thấy lạc lõng khi phải đọc giấy tờ, trao đổi với trường, tìm nơi tư vấn hoặc nghe những thuật ngữ chuyên môn bằng tiếng Nhật. Một chuyên viên ở Việt Nam có thể có nhiều kinh nghiệm thực tế, nhưng không dễ biết hệ thống hỗ trợ tại Nhật đang vận hành ra sao. Một người làm chuyên môn ở Nhật có thể muốn kết nối với gia đình Việt Nam, nhưng lại thiếu ngôn ngữ và bối cảnh văn hóa để giải thích cho dễ hiểu.
Cộng đồng hỗ trợ giữa Nhật Bản và Việt Nam cần được xây dựng từ những khoảng trống như vậy. Nó không chỉ là nơi dịch thuật ngữ. Nó là nơi giúp người lớn hiểu nhau đủ để cùng nhìn trẻ một cách công bằng hơn.
Kết nối không phải là chuyển nguyên một mô hình từ nơi này sang nơi khác
Nhật Bản và Việt Nam có hệ thống giáo dục, y tế, phúc lợi, đào tạo chuyên môn và văn hóa gia đình khác nhau. Một cách làm hiệu quả ở một địa phương của Nhật Bản chưa chắc dùng được nguyên xi tại Việt Nam. Một kinh nghiệm từ Việt Nam cũng không nên bị xem là kém giá trị chỉ vì không giống quy trình của Nhật.
Kết nối có ý nghĩa hơn khi các bên hỏi điều gì có thể học được từ nhau. Nhật Bản có nhiều kinh nghiệm về hệ thống địa phương, trường học, dịch vụ phúc lợi và cách tổ chức hỗ trợ lâu dài. Việt Nam có những kinh nghiệm gần với gia đình, cộng đồng, sự linh hoạt của cơ sở tư nhân và nỗ lực của nhiều phụ huynh, giáo viên, chuyên viên trong điều kiện nguồn lực không đồng đều.
Nếu chỉ nhìn theo hướng một bên dạy và một bên học, cuộc đối thoại sẽ nghèo đi. Học hỏi hai chiều giúp mỗi bên nhìn lại giả định của mình và tìm cách diễn đạt phù hợp hơn với trẻ, gia đình và nơi trẻ đang sống.
Ngôn ngữ là cửa vào của sự tin cậy
Trong lĩnh vực hỗ trợ phát triển, một từ dịch chưa đủ rõ có thể làm gia đình hiểu sai hướng. Chẳng hạn, một thuật ngữ nghe giống chẩn đoán có thể khiến cha mẹ hoảng sợ, trong khi người nói chỉ muốn mô tả nhu cầu hỗ trợ. Một từ nghe nhẹ nhàng quá mức có thể làm gia đình trì hoãn tư vấn, trong khi trẻ đang cần được đánh giá sớm hơn.
Vì vậy, cộng đồng hỗ trợ cần quan tâm đến sắc thái của từ. Khi dùng tiếng Việt để nói về hệ thống Nhật Bản, không nên chỉ dịch từng chữ. Cần giải thích bối cảnh, ai dùng từ đó, dùng trong giấy tờ hay trong trò chuyện, từ đó có thể làm gia đình cảm thấy thế nào và có nguy cơ bị hiểu nhầm ra sao.
Ngôn ngữ đáng tin cậy không phải là ngôn ngữ phức tạp nhất. Đó là ngôn ngữ giúp gia đình hiểu đủ để đặt câu hỏi, giúp chuyên viên tránh hứa quá mức, và giúp trẻ không bị thu nhỏ thành một nhãn gọi.
Gia đình cần thông tin có thể dùng được
Nhiều gia đình không thiếu tình yêu dành cho con. Điều họ thiếu có thể là đường đi rõ ràng, từ ngữ để hỏi, cách ghi lại quan sát, hoặc người giúp họ phân biệt giữa thông tin đáng tin cậy và nội dung gây hoang mang trên mạng.
Một cộng đồng hỗ trợ tốt không nên chỉ nói với gia đình rằng hãy cố gắng lên. Gia đình cần biết khi nào nên tư vấn, nên chuẩn bị gì trước buổi trao đổi, nên hỏi trường những câu gì, nên hiểu thế nào về trị liệu, và nên thận trọng ra sao trước những lời hứa chắc chắn. Những thông tin đó càng cần được viết bằng ngôn ngữ tự nhiên, không phán xét và không làm cha mẹ thấy mọi khó khăn của trẻ là lỗi của mình.
Khi thông tin có thể dùng được, gia đình có thêm khả năng tham gia vào quyết định liên quan đến trẻ. Họ không cần trở thành chuyên gia, nhưng họ cần đủ hiểu để không đứng ngoài cuộc.
Chuyên viên cũng cần một nơi để học cách giải thích
Người làm chuyên môn thường quen với thuật ngữ trong ngành của mình. Nhưng gia đình không sống trong thuật ngữ. Gia đình sống trong bữa ăn, giấc ngủ, việc đưa đón con, cuộc họp với giáo viên, cảm giác lo lắng khi con bị so sánh và câu hỏi không biết ngày mai nên làm gì.
Vì vậy, kết nối chuyên môn không chỉ là chia sẻ phương pháp. Nó còn là học cách giải thích để người khác có thể dùng được. Một chuyên viên ngôn ngữ, hoạt động trị liệu, tâm lý, giáo dục đặc biệt hoặc giáo viên có thể cùng học cách chuyển kiến thức chuyên môn thành ví dụ cụ thể trong đời sống của trẻ.
Khi chuyên viên Nhật Bản và Việt Nam trao đổi với nhau, điều quan trọng không phải là tìm một bộ từ hoàn hảo cho mọi nơi. Điều quan trọng là cùng kiểm tra xem cách nói nào an toàn hơn, tôn trọng hơn và ít gây hiểu nhầm hơn trong từng bối cảnh.
Cộng đồng cần ranh giới để giữ sự an toàn
Một cộng đồng hỗ trợ không nên thay thế chẩn đoán, điều trị hoặc đánh giá chuyên môn. Những câu chuyện được chia sẻ có thể giúp gia đình bớt cô đơn, nhưng không thể kết luận tình trạng của một trẻ khác. Một kinh nghiệm hiệu quả với một gia đình cũng không chắc phù hợp với gia đình khác.
Ranh giới này không làm cộng đồng lạnh đi. Ngược lại, nó giúp cộng đồng đáng tin hơn. Khi một bài viết nói rõ đâu là thông tin tham khảo, khi nào cần hỏi chuyên viên, và điều gì có thể thay đổi theo địa phương, gia đình được bảo vệ khỏi những lời khuyên quá tự tin.
Sự an toàn cũng nằm ở cách nói về trẻ. Cộng đồng nên tránh dùng trẻ như ví dụ tiêu cực, tránh kể chuyện riêng tư làm lộ danh tính, và tránh biến khó khăn của trẻ thành nội dung gây sốc. Trẻ em cần được nhìn thấy như một con người trọn vẹn, có nhu cầu, cảm xúc, điểm mạnh và quyền được tôn trọng.
Bắt đầu từ những nội dung nhỏ nhưng bền
Một cộng đồng không nhất thiết bắt đầu bằng một dự án lớn. Nó có thể bắt đầu từ một bài viết giải thích thuật ngữ, một bản ghi chú giúp gia đình chuẩn bị buổi tư vấn, một cuộc trao đổi giữa giáo viên và phụ huynh, hoặc một nhóm chuyên viên cùng thống nhất cách dịch một khái niệm khó.
Nếu những nội dung nhỏ đó chính xác, dễ đọc và tôn trọng người đọc, chúng sẽ dần tạo thành nền tảng. Gia đình có thể tìm lại khi cần. Chuyên viên có thể dùng để giải thích. Người làm cầu nối giữa hai ngôn ngữ có thể dựa vào đó để không phải bắt đầu lại từ đầu.
Xây dựng cộng đồng hỗ trợ giữa Nhật Bản và Việt Nam là một công việc chậm. Nhưng chính sự chậm rãi đó giúp cộng đồng không chạy theo khẩu hiệu. Nó cho phép chúng ta nghe kỹ hơn, dịch cẩn thận hơn và giữ trẻ em ở trung tâm của mọi cuộc trò chuyện.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra định hướng về giáo dục hòa nhập, sự tham gia của gia đình và nhu cầu hỗ trợ dựa trên cộng đồng.