Nhiều gia đình Việt Nam tại Nhật Bản lo rằng con chậm nói vì nghe cả tiếng Việt và tiếng Nhật. Có cha mẹ tự hỏi có nên ngừng nói tiếng Việt ở nhà để con học tiếng Nhật nhanh hơn. Có gia đình lại bị người xung quanh khuyên chỉ dùng một ngôn ngữ, dù đó không phải lúc nào cũng là lời khuyên phù hợp.
Trẻ lớn lên trong môi trường song ngữ có thể phát triển ngôn ngữ theo nhịp khác nhau giữa hai ngôn ngữ. Nhưng việc nghe nhiều hơn một ngôn ngữ không nên bị xem là nguyên nhân đơn giản của chậm nói. Nếu có lo lắng, điều cần làm là nhìn toàn bộ giao tiếp của trẻ trong cả hai ngôn ngữ và trong đời sống hằng ngày.
Ngôn ngữ gia đình không phải là vật cản
ASHA và HealthyChildren.org đều nhấn mạnh rằng trẻ em trên thế giới học nhiều hơn một ngôn ngữ mỗi ngày, và việc dùng các ngôn ngữ của gia đình không làm trẻ bị nhầm lẫn hay tự động gây ra vấn đề ngôn ngữ. Với gia đình Việt Nam ở Nhật Bản, tiếng Việt không chỉ là công cụ nói chuyện. Nó còn là cách trẻ kết nối với cha mẹ, ông bà, họ hàng, ký ức gia đình và cảm giác thuộc về.
Nếu cha mẹ buộc mình dùng một ngôn ngữ mà mình không diễn đạt tự nhiên, tương tác với trẻ có thể nghèo đi. Trẻ cần được nghe ngôn ngữ giàu cảm xúc, nhiều tình huống thật và nhiều lượt qua lại. Với nhiều gia đình, tiếng Việt chính là ngôn ngữ cha mẹ có thể dùng để kể chuyện, an ủi, đùa, giải thích và gọi tên cảm xúc rõ nhất.
Điều này không có nghĩa là tiếng Nhật không quan trọng. Trẻ sống tại Nhật cần cơ hội nghe và dùng tiếng Nhật trong nhà trẻ, trường học, cộng đồng và các hoạt động phù hợp. Nhưng hỗ trợ tiếng Nhật không nhất thiết phải đánh đổi bằng việc cắt mất tiếng Việt trong gia đình.
Trẻ song ngữ có thể phân bố vốn từ khác trẻ đơn ngữ
Một trẻ song ngữ có thể biết một số từ bằng tiếng Việt, một số từ bằng tiếng Nhật, và có những khái niệm chỉ dùng trong một môi trường nhất định. Ví dụ, trẻ có thể dùng tiếng Việt cho món ăn ở nhà nhưng dùng tiếng Nhật cho đồ vật ở lớp. Nếu chỉ đếm từ trong một ngôn ngữ, người lớn có thể đánh giá thấp khả năng giao tiếp thật của trẻ.
Trẻ cũng có thể trộn ngôn ngữ trong cùng một câu hoặc chuyển ngôn ngữ tùy người nghe. Điều này không tự động có nghĩa là trẻ rối loạn hay bị lẫn. Trong gia đình song ngữ, người lớn cũng thường chuyển qua lại giữa các ngôn ngữ theo bối cảnh. Điều cần quan sát là trẻ có đang dùng ngôn ngữ để giao tiếp có ý nghĩa không, có hiểu người khác không, có tiến bộ theo thời gian không và khó khăn có xuất hiện trong cả hai ngôn ngữ không.
Nếu trẻ chỉ ít nói trong một môi trường mới, chẳng hạn ở nhà trẻ tiếng Nhật, nhưng giao tiếp tốt hơn ở nhà bằng tiếng Việt, câu chuyện có thể liên quan đến thời gian làm quen, sự tự tin, người nghe, hoặc môi trường lớp học. Nếu trẻ gặp khó rõ trong cả tiếng Việt lẫn tiếng Nhật, gia đình nên tìm tư vấn chuyên môn thay vì chỉ quy cho song ngữ.
Đừng bỏ qua giao tiếp không lời
Khi lo về chậm nói, người lớn thường chỉ đếm từ. Nhưng giao tiếp của trẻ còn nằm ở ánh mắt, chỉ tay, nét mặt, kéo tay người lớn, đưa đồ vật, bắt chước, chờ lượt, chia sẻ niềm vui và phản ứng khi người khác gọi.
Một trẻ chưa nói nhiều nhưng biết tìm cách cho người lớn hiểu mình muốn gì, biết chia sẻ điều thú vị và có tiến bộ trong tương tác vẫn cần được nhìn khác với một trẻ ít tìm cách giao tiếp, không đáp lại trong nhiều bối cảnh hoặc mất kỹ năng đã có. Cả hai trường hợp đều cần sự quan sát cẩn thận, nhưng câu hỏi chuyên môn sẽ khác nhau.
Gia đình có thể dùng tiếng Việt để mở rộng giao tiếp không lời của trẻ. Khi trẻ chỉ vào nước, cha mẹ có thể nói con muốn uống nước. Khi trẻ kéo tay đến cửa, cha mẹ có thể nói con muốn ra ngoài. Cách đáp lại như vậy giúp trẻ thấy giao tiếp có tác dụng, đồng thời nghe được mẫu ngôn ngữ tự nhiên.
Khi đánh giá, cần tính đến cả hai ngôn ngữ
Đánh giá song ngữ không nhất thiết lúc nào cũng có chuyên viên nói được cả tiếng Việt và tiếng Nhật. Nhưng người đánh giá cần biết trẻ đang sống trong môi trường ngôn ngữ nào, ai nói ngôn ngữ nào với trẻ, trẻ dùng mỗi ngôn ngữ ở đâu, và gia đình quan sát gì trong từng bối cảnh.
Nếu chỉ đánh giá trẻ bằng tiếng Nhật trong khi trẻ mới tiếp xúc tiếng Nhật chưa lâu, kết quả có thể không phản ánh toàn bộ khả năng giao tiếp của trẻ. Ngược lại, nếu chỉ nhìn tiếng Việt ở nhà mà bỏ qua khó khăn rõ rệt ở lớp, người lớn cũng có thể bỏ lỡ nhu cầu hỗ trợ. Vì vậy, gia đình nên chuẩn bị thông tin về cả hai ngôn ngữ trước buổi tư vấn.
Gia đình có thể ghi lại trẻ hiểu và nói được gì bằng tiếng Việt, trẻ dùng tiếng Nhật trong tình huống nào, trẻ có trộn ngôn ngữ không, trẻ giao tiếp tốt hơn với ai, và giáo viên quan sát điều gì ở lớp. Những thông tin này giúp chuyên viên phân biệt tốt hơn giữa quá trình học ngôn ngữ thứ hai và khó khăn phát triển cần hỗ trợ.
Khi nào nên tìm chuyên viên?
Gia đình nên tìm nơi tư vấn khi trẻ rất ít tìm cách giao tiếp, không đáp lại âm thanh hoặc tiếng gọi, không dùng cử chỉ để chia sẻ nhu cầu, mất kỹ năng đã có, khó hiểu lời nói đơn giản trong cả hai ngôn ngữ, hoặc sự lo lắng của gia đình và giáo viên kéo dài.
Không nên chờ chỉ vì nghĩ trẻ song ngữ thì chậm là bình thường. Cũng không nên hoảng sợ chỉ vì trẻ chưa nói tiếng Nhật như bạn cùng lớp. Điều cần thiết là đánh giá trong bối cảnh thật của trẻ, với sự tôn trọng dành cho ngôn ngữ gia đình và môi trường sống tại Nhật Bản.
Nếu cần gặp chuyên viên ngôn ngữ, bác sĩ, nhà tâm lý hoặc nơi tư vấn phát triển, gia đình nên nói rõ trẻ đang dùng tiếng Việt và tiếng Nhật ra sao. Khi có thể, hãy mang theo ghi chép hoặc video ngắn về cách trẻ giao tiếp ở nhà, vì đó là phần rất quan trọng của bức tranh.
Giữ tiếng Việt cũng là giữ cầu nối trong gia đình
Một số trẻ sau này có thể dùng tiếng Nhật mạnh hơn tiếng Việt, nhất là khi đi học ở Nhật. Điều đó bình thường. Nhưng nếu tiếng Việt bị dừng quá sớm, trẻ có thể mất dần khả năng trò chuyện sâu với cha mẹ hoặc ông bà, đặc biệt trong những chủ đề cảm xúc và gia đình.
Giữ tiếng Việt không có nghĩa là ép trẻ học như một lớp học thêm. Nó có thể bắt đầu từ những việc rất đời thường: nói chuyện khi ăn, đọc sách tiếng Việt nếu có, gọi tên cảm xúc, kể chuyện gia đình, hát bài quen thuộc, hoặc để trẻ nghe người lớn dùng tiếng Việt tự nhiên.
Một đứa trẻ song ngữ không cần phải hoàn hảo ở cả hai ngôn ngữ để được tôn trọng. Điều trẻ cần là những người lớn hiểu rằng ngôn ngữ không chỉ là kỹ năng học tập, mà còn là quan hệ, cảm xúc và nơi trẻ thuộc về.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra thông tin về trẻ học nhiều ngôn ngữ, ngôn ngữ gia đình, đánh giá song ngữ và cách hỗ trợ giao tiếp tại nhà.