Giáo dục hòa nhập không chỉ là cho trẻ khuyết tật hoặc trẻ cần hỗ trợ phát triển ngồi trong cùng một lớp với trẻ khác. Nếu trẻ có mặt nhưng không hiểu bài, không được giao tiếp, luôn bị tách khỏi hoạt động chung, bị trêu chọc hoặc chỉ được tham gia trên danh nghĩa, sự có mặt đó chưa đủ. Hòa nhập cần được nhìn từ quyền được học, quyền được tôn trọng và quyền được tham gia vào những việc ảnh hưởng đến đời sống của trẻ.
Từ góc nhìn quyền trẻ em, mỗi trẻ cần được tiếp cận giáo dục có chất lượng, không bị phân biệt đối xử và được hỗ trợ phù hợp với khả năng và hoàn cảnh của mình. Điều này không biến trường học thành nơi đáp ứng mọi yêu cầu cá nhân một cách tùy tiện. Nó yêu cầu người lớn nhận diện rào cản và tổ chức môi trường để nhiều trẻ hơn có thể học và tham gia.
Có mặt trong lớp chưa phải là được hòa nhập
Một trẻ có thể ngồi trong lớp thông thường nhưng không nghe kịp bài, không hiểu luật nhóm, không có cách trả lời, không được bạn rủ chơi hoặc thường xuyên bị nhắc trước lớp. Trên giấy, trẻ đang ở cùng bạn bè. Trong trải nghiệm thực tế, trẻ có thể đang bị cô lập. Vì vậy, khi đánh giá hòa nhập, không nên chỉ hỏi trẻ học ở đâu, mà cần hỏi trẻ tham gia như thế nào.
Gia đình và nhà trường có thể nhìn vào những hoạt động cụ thể: trẻ có hiểu hướng dẫn không, có cách thể hiện câu trả lời không, có được tham gia giờ chơi không, có người lớn hỗ trợ khi bị bạn trêu không, có được nghỉ khi quá tải không và có cảm thấy mình thuộc về lớp không. Những câu hỏi này giúp hòa nhập trở thành một trải nghiệm sống, không chỉ là một vị trí trong sơ đồ lớp.
Quyền đi cùng trách nhiệm điều chỉnh môi trường
Khi một trẻ không theo kịp lớp, câu hỏi không nên chỉ là trẻ thiếu kỹ năng gì. Trường cũng cần hỏi môi trường đang tạo rào cản nào. Bài giảng có quá nhanh không, tài liệu có khó nhìn không, yêu cầu nói trước lớp có làm trẻ quá lo không, tiếng ồn có khiến trẻ không xử lý được thông tin không, hay luật lớp có quá mơ hồ không. Nhiều rào cản có thể giảm bằng điều chỉnh hợp lý và thiết kế học tập linh hoạt.
Điều chỉnh môi trường không làm giảm giá trị giáo dục. Nếu trẻ cần thêm thời gian để trả lời, điều đó có thể giúp giáo viên đánh giá hiểu biết thật thay vì chỉ đánh giá tốc độ. Nếu trẻ cần hình ảnh để theo lịch, điều đó giúp trẻ dùng năng lượng cho học tập thay vì đoán bước tiếp theo. Một môi trường dễ tiếp cận thường có lợi cho nhiều học sinh, không chỉ trẻ có chẩn đoán.
Hỗ trợ cụ thể mới làm quyền có ý nghĩa
Nói rằng trẻ có quyền học tập sẽ chưa đủ nếu không có kế hoạch hỗ trợ cụ thể. Trẻ có thể cần tài liệu trực quan, hỗ trợ giao tiếp, điều chỉnh cách kiểm tra, vị trí ngồi phù hợp, trợ giúp trong chuyển hoạt động, kế hoạch khi quá tải hoặc phối hợp giữa gia đình, giáo viên và chuyên viên. Hỗ trợ cần có mục tiêu, người phụ trách và thời điểm xem lại.
Hỗ trợ cũng phải bảo vệ quan hệ xã hội. Một trẻ được hỗ trợ học thuật nhưng luôn bị cô lập trong giờ chơi vẫn chưa thật sự được hòa nhập. Một trẻ được ngồi trong lớp nhưng luôn bị nhắc lỗi trước mặt bạn bè có thể mất lòng tự trọng. Vì vậy, kế hoạch giáo dục hòa nhập nên quan tâm đồng thời đến học tập, giao tiếp, cảm xúc, an toàn và sự thuộc về.
Tiếng nói của trẻ là một phần của quyền
Giáo dục hòa nhập không thể chỉ do người lớn quyết định từ trên xuống. Trẻ cần có cơ hội nói điều gì khó, điều gì giúp mình học tốt, mình muốn được nhắc ra sao và mình không muốn người lớn nói điều gì trước bạn bè. Với trẻ giao tiếp khó, người lớn cần dùng phương tiện phù hợp như thẻ hình, lựa chọn bằng chỉ tay, thiết bị giao tiếp hoặc quan sát tín hiệu lặp lại.
Lắng nghe trẻ không có nghĩa là trẻ quyết định mọi thứ một mình. Người lớn vẫn phải cân nhắc an toàn, mục tiêu học tập và nguồn lực của trường. Nhưng nếu kế hoạch hỗ trợ hoàn toàn không có tiếng nói của trẻ, kế hoạch đó dễ bỏ qua những điều rất quan trọng trong đời sống thật, chẳng hạn hỗ trợ nào làm trẻ xấu hổ, nơi nghỉ nào trẻ dám dùng hoặc cách nhắc nào trẻ thấy an toàn.
Gia đình có thể hỏi trường bằng ngôn ngữ quyền
Khi trao đổi với trường, gia đình không nhất thiết phải dùng lời đối đầu. Có thể hỏi theo hướng cùng tìm giải pháp: rào cản lớn nhất hiện nay là gì, điều chỉnh nào đã thử, trẻ phản ứng ra sao, ai sẽ theo dõi, khi nào xem lại và làm sao để trẻ không bị tách khỏi bạn bè quá mức cần thiết. Những câu hỏi này đặt quyền của trẻ vào kế hoạch cụ thể, thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Một trường hòa nhập không đòi mọi trẻ giống nhau. Trường đó học cách tổ chức để khác biệt không trở thành lý do bị loại trừ. Với gia đình Việt Nam ở Nhật hoặc trong môi trường đa văn hóa, hiểu quyền trẻ em giúp phụ huynh có thêm ngôn ngữ để trao đổi bình tĩnh, rõ ràng và tôn trọng với nhà trường.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra khái niệm giáo dục hòa nhập, quyền của trẻ khuyết tật và quyền được lắng nghe của trẻ.