Nhiều gia đình nghe đến tâm thần nhi khoa thì sợ rằng vấn đề của trẻ rất nặng hoặc trẻ sẽ bị dán nhãn. Nhưng tư vấn tâm thần nhi khoa không chỉ dành cho khủng hoảng. Nó có thể hữu ích khi trẻ có lo âu, trầm cảm, ADHD, rối loạn tic, tự làm đau, khó ngủ nghiêm trọng, từ chối đến trường, hành vi nguy hiểm, hoặc thay đổi cảm xúc kéo dài làm đời sống gia đình và học tập bị ảnh hưởng.
Đi tư vấn không có nghĩa trẻ "có vấn đề xấu". Đó là cách tìm hiểu sức khỏe tinh thần và phát triển của trẻ bằng chuyên môn phù hợp hơn. Với nhiều trẻ, tư vấn sớm giúp gia đình không phải chờ đến khi tình huống quá nặng mới tìm đường.
Không chờ đến khủng hoảng mới hỏi ý kiến
Gia đình nên cân nhắc tư vấn khi lo lắng kéo dài, trẻ mất ngủ nhiều, thường xuyên hoảng sợ, buồn bã, mất hứng thú, khó kiểm soát hành vi, không đến trường được, tự làm đau, nói về cái chết, hoặc có xung đột nghiêm trọng ở nhà và trường. Những dấu hiệu này cần được xem trong bối cảnh tuổi, phát triển, sức khỏe và môi trường của trẻ.
Một số khó khăn tâm thần đi cùng khó khăn phát triển. Ví dụ, trẻ có ADHD có thể có lo âu, trẻ tự kỷ có thể bị quá tải hoặc trầm cảm, trẻ có khó khăn học tập có thể tránh trường vì xấu hổ. Tư vấn tâm thần nhi khoa có thể giúp phân biệt và phối hợp hỗ trợ, nhưng không nên xem một buổi khám là câu trả lời cho mọi thứ.
Nếu gia đình không chắc có cần đi không, có thể bắt đầu bằng trao đổi với bác sĩ nhi, trường học, cơ sở hỗ trợ phát triển hoặc chuyên viên đang theo dõi trẻ để hỏi bước phù hợp.
Chuẩn bị thông tin từ nhiều bối cảnh
Bác sĩ hoặc chuyên viên cần biết trẻ ở nhà, trường, quan hệ bạn bè và sinh hoạt hằng ngày ra sao. Gia đình nên ghi lại dấu hiệu bắt đầu từ khi nào, xuất hiện bao lâu, điều gì làm nặng hơn, điều gì giúp giảm, giấc ngủ và ăn uống thế nào, trẻ có dùng thuốc hoặc có bệnh lý nào không, và có nguy cơ an toàn nào không.
Thông tin từ trường rất quan trọng. Trẻ có thể cố gắng giữ ổn ở lớp rồi vỡ ra ở nhà, hoặc ngược lại chỉ khó trong môi trường học. Nếu giáo viên có quan sát cụ thể, gia đình có thể xin ghi chú ngắn. Cần chú ý quyền riêng tư khi chia sẻ tài liệu giữa các bên.
Nếu gia đình dùng tiếng Việt là chính, nên chuẩn bị trước vài câu hỏi và từ khóa bằng tiếng Nhật hoặc xin hỗ trợ thông dịch khi có thể. Sức khỏe tinh thần là chủ đề khó nói; rào cản ngôn ngữ có thể làm gia đình bỏ sót điều quan trọng.
Thuốc không phải câu trả lời duy nhất
Một số trường hợp có thể cần thuốc, một số cần trị liệu tâm lý, điều chỉnh trường học, hỗ trợ gia đình, thay đổi sinh hoạt, đánh giá phát triển thêm hoặc phối hợp nhiều cách. Gia đình nên hỏi rõ vì sao đề xuất hướng này, lợi ích mong đợi là gì, rủi ro hoặc tác dụng phụ nào cần theo dõi, khi nào xem lại và khi nào cần liên hệ ngay.
Không nên tự bắt đầu, tự ngừng hoặc thay đổi liều thuốc dựa trên lời khuyên trên mạng hoặc kinh nghiệm của gia đình khác. Nếu có lo lắng về thuốc, hãy nói trực tiếp với bác sĩ. Hỏi kỹ không phải là chống đối; đó là một phần của quyết định có hiểu biết.
Nếu hướng hỗ trợ không dùng thuốc, gia đình cũng cần kế hoạch rõ. Ví dụ, trường điều chỉnh gì, ở nhà giảm áp lực nào, trẻ học kỹ năng gì, ai theo dõi nguy cơ, và khi nào đánh giá lại. Một câu "theo dõi thêm" chỉ có ích khi biết theo dõi điều gì.
Khi nào cần hỗ trợ khẩn cấp
Nếu trẻ nói muốn chết, có kế hoạch tự làm hại, tự làm đau nghiêm trọng, có nguy cơ làm hại người khác, hoang mang nặng, mất kiểm soát hành vi nguy hiểm, hoặc gia đình không thể bảo đảm an toàn, cần tìm hỗ trợ khẩn cấp theo hệ thống địa phương. Tùy nơi cư trú, đó có thể là cấp cứu, đường dây khẩn cấp, cơ sở y tế hoặc dịch vụ bảo vệ trẻ em.
Trong tình huống nguy hiểm, ưu tiên đầu tiên là an toàn trước mắt, không phải tìm đúng tên chẩn đoán. Gia đình nên biết số liên hệ khẩn cấp tại nơi mình sống và không ở một mình với nguy cơ vượt quá khả năng kiểm soát.
Bài viết này không thay thế tư vấn y tế. Nó chỉ giúp gia đình nhận ra khi nào nên đặt câu hỏi và chuẩn bị thông tin tốt hơn cho buổi gặp chuyên môn.
Sau buổi tư vấn, cần phối hợp chứ không chỉ nhận kết luận
Sau khi tư vấn, gia đình nên biết bước tiếp theo là gì: hẹn lại khi nào, cần theo dõi dấu hiệu nào, trường nên biết thông tin gì, có cần trị liệu hoặc đánh giá thêm không, và trong trường hợp nào phải liên hệ sớm. Nếu câu trả lời chưa rõ, gia đình có quyền hỏi lại.
Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, sức khỏe tinh thần không tách khỏi môi trường. Nếu trẻ lo âu vì lớp quá ồn, chỉ nói trẻ phải cố gắng hơn là chưa đủ. Nếu trẻ từ chối đến trường vì bị bắt nạt hoặc không hiểu bài, cần phối hợp với trường. Nếu gia đình kiệt sức, hỗ trợ cha mẹ cũng là một phần của kế hoạch.
Tư vấn tâm thần nhi khoa có giá trị nhất khi nó giúp mọi người hiểu trẻ cụ thể hơn và giảm nguy cơ cho đời sống hằng ngày, không chỉ thêm một nhãn mới vào hồ sơ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra sức khỏe tinh thần trẻ em, ADHD và dấu hiệu cần hỗ trợ chuyên môn.