Khi nói về hỗ trợ phát triển, người lớn thường bàn với nhau: phụ huynh, giáo viên, bác sĩ, chuyên viên trị liệu và nhân viên tư vấn. Nhưng chính trẻ là người sống trong kế hoạch đó mỗi ngày. Trẻ là người ngồi ở vị trí được sắp xếp, dùng công cụ được chọn, tham gia buổi trị liệu, nghe lời nhắc trong lớp và cảm nhận hỗ trợ đó có giúp mình hay làm mình xấu hổ.
Cho trẻ tham gia không có nghĩa là để trẻ tự quyết mọi việc. Người lớn vẫn chịu trách nhiệm về an toàn, sức khỏe và giáo dục. Nhưng tham gia nghĩa là trẻ được giải thích điều sẽ xảy ra, được bày tỏ ở mức phù hợp và phản ứng của trẻ được xem là thông tin quan trọng khi chọn mục tiêu hỗ trợ.
Trẻ có thể bày tỏ bằng nhiều cách
Không phải trẻ nào cũng nói rõ “con muốn” hoặc “con không muốn”. Trẻ có thể thể hiện qua nét mặt, hành vi tránh né, chọn đồ vật, chỉ hình, im lặng, căng cơ thể, bình tĩnh hơn khi một cách hỗ trợ phù hợp hoặc khóc nhiều hơn khi một yêu cầu quá sức. Những tín hiệu này cần được xem như thông tin, không chỉ là hành vi cần quản lý.
Với trẻ giao tiếp khó, người lớn càng cần quan sát kỹ hơn. Một lựa chọn nhỏ như chọn thứ tự hoạt động, chọn nơi ngồi, chọn người hỗ trợ hoặc chọn cách nghỉ cũng có thể giúp trẻ cảm thấy mình có tiếng nói. Nếu trẻ dùng AAC, thẻ hình hoặc cử chỉ, những phương tiện đó cần được dùng cả trong lúc lập kế hoạch chứ không chỉ trong bài tập giao tiếp.
Ý kiến của trẻ giúp kế hoạch thực tế hơn
Một kế hoạch có vẻ hợp lý trên giấy vẫn có thể không dùng được nếu trẻ quá sợ, quá mệt, thấy xấu hổ hoặc không hiểu mục đích. Khi trẻ được tham gia, người lớn dễ phát hiện mục tiêu nào có ý nghĩa, hỗ trợ nào gây căng thẳng và điều chỉnh nào giúp trẻ hợp tác tự nhiên hơn. Ví dụ, một nơi nghỉ yên tĩnh chỉ hữu ích nếu trẻ dám đến đó; một tín hiệu nhắc riêng chỉ hiệu quả nếu trẻ không thấy bị bêu trước bạn.
Sự tham gia của trẻ cũng giúp trẻ học dần kỹ năng tự nhận biết nhu cầu. Trẻ có thể học nói hoặc thể hiện “con cần nghỉ”, “con chưa hiểu”, “con không thích cách này” hoặc “con muốn thử lại”. Đây là nền tảng cho self-advocacy khi trẻ lớn lên, nhưng nền tảng đó chỉ hình thành nếu người lớn phản hồi nghiêm túc.
Người lớn cần giải thích trước khi yêu cầu
Trẻ thường hợp tác tốt hơn khi hiểu vì sao một hỗ trợ được đưa ra. Nếu trẻ phải dùng lịch hình ảnh, đi trị liệu, ngồi chỗ khác hoặc luyện một kỹ năng khó, người lớn nên giải thích bằng câu ngắn phù hợp với độ tuổi. Giải thích không cần dài, nhưng cần giúp trẻ hiểu rằng hỗ trợ nhằm làm việc dễ hơn hoặc an toàn hơn, không phải vì trẻ hư hay kém.
Khi kế hoạch thay đổi, trẻ cũng cần được báo trước nếu có thể. Một trẻ đang quen một chuyên viên, một chỗ ngồi hoặc một cách nghỉ có thể lo lắng khi mọi thứ đổi mà không được giải thích. Tôn trọng trẻ trong quyết định hỗ trợ bắt đầu từ những việc nhỏ như nói trước, chờ phản ứng và cho trẻ cơ hội hỏi hoặc từ chối trong phạm vi an toàn.
Lắng nghe không có nghĩa là bỏ giới hạn
Lắng nghe trẻ không có nghĩa là bỏ qua nguy cơ. Nếu trẻ muốn làm điều nguy hiểm, từ chối chăm sóc y tế cần thiết hoặc tránh hoàn toàn một kỹ năng quan trọng, người lớn cần đặt giới hạn rõ ràng. Tuy nhiên, ngay cả khi phải nói không, người lớn vẫn có thể ghi nhận cảm xúc của trẻ, giải thích ngắn gọn và đưa lựa chọn thay thế.
Một kế hoạch hỗ trợ tốt không chỉ hỏi trẻ làm được gì. Nó hỏi trẻ đang trải nghiệm việc hỗ trợ như thế nào. Khi trẻ được lắng nghe trong phạm vi phù hợp, hỗ trợ không còn là thứ người lớn áp xuống trẻ, mà trở thành quá trình cùng trẻ xây cách tham gia an toàn hơn.
Dùng lựa chọn nhỏ trong các cuộc họp
Không phải trẻ nào cũng ngồi được trong một cuộc họp dài với nhiều người lớn. Nhưng trẻ vẫn có thể tham gia bằng cách chuẩn bị trước vài lựa chọn: con muốn giáo viên biết điều gì, điều gì giúp con bình tĩnh, con muốn ngồi ở đâu, con thích người lớn nhắc bằng cách nào. Trẻ có thể trả lời bằng lời, hình ảnh, AAC, chọn thẻ hoặc nhờ người tin cậy truyền đạt.
Nếu trẻ không tham gia trực tiếp, người lớn vẫn có thể mang tiếng nói của trẻ vào cuộc họp bằng quan sát cụ thể. Ví dụ, trẻ dùng thẻ nghỉ hiệu quả hơn khi không bị hỏi trước lớp, hoặc trẻ chọn chỗ ngồi gần cửa vì sợ tiếng ồn. Những thông tin này giúp quyết định hỗ trợ bám vào trải nghiệm thật của trẻ.
Kiểm tra lại sau khi áp dụng hỗ trợ
Lắng nghe trẻ không dừng ở lúc lập kế hoạch. Sau khi thử điều chỉnh, người lớn nên hỏi hoặc quan sát hỗ trợ đó có thật sự giúp không. Trẻ có dùng công cụ không, có bớt xấu hổ không, có tham gia nhiều hơn không, có mệt hơn sau giờ học không. Nếu trẻ tránh né một hỗ trợ, cần tìm hiểu lý do trước khi kết luận trẻ không hợp tác.
Việc kiểm tra lại giúp trẻ học rằng ý kiến của mình có tác động. Đây là nền tảng của quyền tham gia: trẻ không chỉ được hỏi cho có, mà phản hồi của trẻ có thể làm kế hoạch thay đổi. Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ từng quen bị người lớn quyết định mọi thứ thay mình.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền được lắng nghe của trẻ và cách tiếp cận dựa trên quyền.