Ở Nhật Bản, Trung tâm hỗ trợ phát triển trẻ em là một trong những cơ sở quan trọng trong hệ thống hỗ trợ trẻ có khuyết tật hoặc khó khăn phát triển. Trẻ trước tuổi đi học có thể đến trung tâm để nhận hỗ trợ phát triển, sinh hoạt, giao tiếp, vận động và tham gia nhóm tùy theo nhu cầu.
Vai trò cụ thể có thể khác theo địa phương và từng cơ sở. Gia đình nên kiểm tra thông tin của thành phố, phường hoặc nơi tư vấn đang phụ trách hồ sơ.
Trong hệ thống Nhật Bản, cơ sở này thường được dịch sang tiếng Việt là Trung tâm hỗ trợ phát triển trẻ em. Tuy nhiên, tên gọi giống nhau không có nghĩa mọi trung tâm hoạt động y hệt. Có nơi mạnh về hỗ trợ nhóm trước tuổi đi học, có nơi làm nhiều tư vấn gia đình, có nơi đóng vai trò đầu mối cho nhà trẻ, mẫu giáo và dịch vụ địa phương. Vì vậy, gia đình cần hỏi chức năng cụ thể của trung tâm mình đang liên hệ.
Không chỉ là nơi trẻ đi trị liệu
Trung tâm có thể hỗ trợ trẻ qua chơi, hoạt động nhóm, rèn kỹ năng sinh hoạt, giao tiếp và điều chỉnh môi trường. Với gia đình, trung tâm cũng có thể là nơi hỏi về cách hỗ trợ ở nhà, cách liên hệ với mẫu giáo, nhà trẻ, cơ quan y tế và dịch vụ khác.
Một điểm quan trọng của trung tâm là vai trò trong mạng lưới địa phương. Trẻ không sống riêng trong trung tâm; trẻ còn ở nhà, lớp, công viên, bệnh viện và cộng đồng. Vì vậy, thông tin giữa các nơi cần được kết nối.
Gia đình Việt Nam có thể gặp khó vì thuật ngữ, giấy tờ và cách trao đổi bằng tiếng Nhật. Nên ghi trước câu hỏi, mang theo sổ sức khỏe, báo cáo nếu có, và hỏi rõ ai là người liên hệ chính.
Trung tâm tốt không chỉ hỏi trẻ không làm được gì, mà còn hỏi trẻ thích gì, bình tĩnh khi nào, phản ứng với người lớn ra sao, cần hỗ trợ giao tiếp nào và gia đình đang ưu tiên điều gì. Với trẻ chưa nói nhiều, hoạt động chơi có thể là nơi quan sát giao tiếp, bắt chước, chờ lượt, lựa chọn, chuyển hoạt động và xử lý cảm giác. Với trẻ có khó khăn vận động hoặc ăn uống, trung tâm có thể cần phối hợp thêm với chuyên viên hoặc bác sĩ tùy trường hợp.
Gia đình cũng nên phân biệt hỗ trợ phát triển với luyện tập ép trẻ đạt mốc bằng mọi giá. Trẻ có thể cần học kỹ năng mới, nhưng cũng cần môi trường an toàn để chơi, thử, sai, nghỉ và được người lớn hiểu tín hiệu. Nếu một hoạt động làm trẻ thường xuyên quá tải, mục tiêu có thể cần được điều chỉnh chứ không chỉ tăng yêu cầu.
Trung tâm và nơi trẻ đi học cần nói chuyện với nhau
Nhiều trẻ vừa dùng dịch vụ hỗ trợ phát triển vừa đi nhà trẻ, mẫu giáo hoặc lớp chuẩn bị vào tiểu học. Nếu hai môi trường không chia sẻ thông tin, trẻ có thể phải học hai hệ thống khác nhau: ở trung tâm dùng hình ảnh, ở lớp chỉ nghe lời nói; ở trung tâm được báo trước khi chuyển hoạt động, ở lớp bị yêu cầu đổi ngay; ở nhà dùng tiếng Việt, ở trung tâm chỉ ghi tiếng Nhật. Sự không nhất quán này làm trẻ mệt và làm người lớn khó đánh giá tiến triển.
Gia đình có thể hỏi trung tâm có thể trao đổi với nhà trẻ hoặc mẫu giáo bằng cách nào, cần giấy đồng ý chia sẻ thông tin không, và ai sẽ ghi lại điểm thống nhất. Những thông tin nên chia sẻ gồm cách trẻ báo muốn nghỉ, cách trẻ tham gia nhóm, điều chỉnh cảm giác, nguy cơ an toàn, cách dùng AAC, và mục tiêu hiện tại. Không phải mọi chi tiết riêng tư của gia đình đều cần chia sẻ, nhưng nhu cầu hỗ trợ trong môi trường học nên rõ.
Cần hỏi rõ mục tiêu hỗ trợ
Khi bắt đầu sử dụng dịch vụ, gia đình nên hỏi mục tiêu hiện tại là gì, trẻ sẽ tham gia hoạt động nào, tiến triển được theo dõi ra sao và gia đình có thể làm gì ở nhà. Mục tiêu tốt không nên quá chung như phát triển tốt hơn, mà nên gắn với đời sống của trẻ.
Nếu trẻ đang đi nhà trẻ hoặc mẫu giáo, gia đình có thể hỏi cách chia sẻ thông tin với nơi đó. Việc hỗ trợ sẽ hiệu quả hơn khi người lớn quanh trẻ hiểu cùng một hướng.
Trung tâm hỗ trợ phát triển trẻ em không thay thế gia đình hay trường học. Nó là một phần của hệ thống giúp trẻ có thêm cơ hội học, chơi và tham gia an toàn hơn. Khi mục tiêu được viết rõ, gia đình dễ biết điều gì đang được ưu tiên: giao tiếp, tự chăm sóc, tham gia nhóm, vận động, ăn uống, chuyển tiếp vào trường, hay giảm hành vi nguy cơ.
Mục tiêu cũng cần được xem lại. Trẻ ba tuổi, năm tuổi và trước khi vào tiểu học có nhu cầu rất khác nhau. Nếu gia đình thấy mục tiêu cũ không còn phù hợp, hoặc trẻ đang căng thẳng hơn sau khi đổi lớp, nên trao đổi lại. Một kế hoạch tốt không phải giấy cố định; nó đi cùng sự thay đổi của trẻ và môi trường.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hệ thống hỗ trợ trẻ khuyết tật và vai trò trung tâm tại Nhật Bản.