Trẻ em có quyền được lắng nghe, nhưng để được lắng nghe, trẻ cần có cách để nói. Với trẻ chưa nói rõ, dùng AAC, khó hiểu lời hoặc dễ bị người lớn nói thay, quyền lựa chọn có thể biến mất trong những việc rất nhỏ: ăn gì, mặc gì, chơi với ai, nghỉ khi nào, có đau không.
Quyền giao tiếp không phải khẩu hiệu xa vời. Nó nằm trong từng khoảnh khắc người lớn chờ trẻ trả lời, đưa lựa chọn thật và tôn trọng tín hiệu không.
Lựa chọn cần thật và vừa sức
Không phải mọi việc trẻ đều được quyết định. An toàn, sức khỏe và trách nhiệm gia đình vẫn cần giới hạn. Nhưng trong giới hạn đó, trẻ có thể có nhiều lựa chọn thật: áo xanh hay áo trắng, uống nước trước hay đánh răng trước, chơi bóng hay đọc sách, nghỉ hai phút hay ngồi ở góc yên tĩnh.
Với trẻ khó nói, lựa chọn cần được trình bày bằng cách trẻ hiểu: đồ vật thật, hình ảnh, cử chỉ, bảng giao tiếp, chữ hoặc thiết bị. Nếu người lớn hỏi con muốn gì nhưng không cho trẻ phương tiện trả lời, câu hỏi đó chưa công bằng.
Từ chối cũng là giao tiếp. Khi trẻ nói không, quay đi, đẩy ra hoặc chọn thẻ không, người lớn nên xem điều gì có thể tôn trọng và điều gì cần giải thích. Bỏ qua mọi tín hiệu không có thể làm trẻ học rằng cơ thể và ý kiến của mình không quan trọng.
Người lớn không nên nói thay trẻ quá nhanh
Trong gia đình và trường học, người lớn thường trả lời hộ để tiết kiệm thời gian. Điều này đôi khi cần thiết, nhưng nếu xảy ra liên tục, trẻ mất cơ hội thể hiện. Người lớn có thể chờ thêm vài giây, hỏi lại bằng lựa chọn, hoặc nói mẹ nghĩ con muốn nghỉ, con xác nhận nhé.
Quyền giao tiếp cũng gồm quyền được hỏi, được bình luận, được nói chuyện vui, được nói không hiểu và được dùng công cụ giao tiếp mọi lúc. AAC không nên chỉ xuất hiện khi người lớn muốn trẻ trả lời bài.
Khi nhìn giao tiếp như một quyền, mục tiêu hỗ trợ thay đổi. Ta không chỉ dạy trẻ nói đúng, mà xây môi trường nơi trẻ có tiếng nói thật trong các quyết định liên quan đến mình.
Quyền lựa chọn cũng cần được luyện trong những việc nhỏ trước khi đến việc lớn. Nếu trẻ chưa từng được chọn đồ chơi, món ăn trong giới hạn an toàn hoặc cách nghỉ, trẻ sẽ khó tham gia khi người lớn hỏi về kế hoạch hỗ trợ, lớp học hay trị liệu. Người lớn có thể bắt đầu bằng hai lựa chọn thật, chờ phản hồi và tôn trọng lựa chọn đó nếu không nguy hiểm.
Với trẻ cần nhiều hỗ trợ, người lớn đôi khi nghĩ lựa chọn làm chậm sinh hoạt. Điều này đúng trong những ngày vội, nhưng nếu luôn bỏ qua lựa chọn, trẻ học rằng người khác quyết định thay mình. Một vài giây chờ trẻ chỉ, nhìn, bấm AAC hoặc đưa tay có thể là nền cho tự chủ sau này. Tôn trọng lựa chọn nhỏ là cách dạy trẻ rằng tiếng nói của mình có giá trị.
Phân biệt lựa chọn thật và lựa chọn giả
Lựa chọn thật là khi cả hai phương án đều có thể xảy ra trong giới hạn an toàn. Nếu người lớn hỏi con muốn áo nào nhưng sau đó vẫn bắt mặc áo người lớn chọn, trẻ sẽ học rằng lựa chọn không có ý nghĩa. Nếu không thể cho trẻ chọn, người lớn nên nói rõ đây là việc phải làm và cho trẻ chọn phần nhỏ hơn, như thứ tự hoặc cách chuẩn bị.
Với trẻ dùng AAC hoặc thẻ hình, lựa chọn giả cũng xảy ra khi bảng chỉ có câu trả lời người lớn muốn. Quyền giao tiếp đòi hỏi công cụ có cả cách từ chối, xin nghỉ, báo đau, hỏi lại và nói không hiểu, không chỉ có câu trả lời đúng.
Đưa quyền lựa chọn vào kế hoạch hỗ trợ
Khi viết mục tiêu trị liệu hoặc kế hoạch ở trường, người lớn có thể hỏi trẻ sẽ có lựa chọn ở đâu trong ngày. Trẻ có được chọn cách nghỉ không, có cách báo quá tải không, có được tham gia chọn mục tiêu nhỏ không, và người lớn sẽ chờ phản hồi bao lâu. Nếu không ghi rõ, quyền lựa chọn dễ bị quên khi lớp học bận hoặc gia đình vội.
Quyền lựa chọn không làm mất vai trò bảo vệ của người lớn. Nó giúp trẻ học rằng an toàn và tự chủ có thể đi cùng nhau.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền giao tiếp, quyền trẻ em và giao tiếp với trẻ khuyết tật.