Khi làm việc với gia đình Việt Nam ở Nhật Bản, hoặc bất kỳ gia đình đa văn hóa nào, chuyên viên cần quan tâm đến văn hóa. Cách cha mẹ hiểu phát triển, kỷ luật, trị liệu, trường học, chẩn đoán, quyền trẻ em và vai trò của họ hàng có thể chịu ảnh hưởng từ ngôn ngữ, kinh nghiệm di cư, tôn giáo, vùng miền, kinh tế và lịch sử gia đình. Nếu bỏ qua bối cảnh này, hỗ trợ dễ trở nên xa lạ và khó áp dụng.
Nhưng nhắc đến văn hóa cũng có rủi ro. Văn hóa có thể bị dùng như lời giải thích quá nhanh: gia đình không hỏi vì "người Việt thường ngại", cha mẹ không đồng ý vì "văn hóa họ không tin trị liệu", trẻ im lặng vì "ở nhà nói tiếng khác". Những câu này nghe có vẻ hiểu biết, nhưng thực ra có thể làm chuyên viên ngừng hỏi sâu. Tránh định kiến văn hóa không có nghĩa là giả vờ mọi gia đình giống nhau. Nó có nghĩa là dùng hiểu biết văn hóa để đặt câu hỏi tốt hơn, không dùng nó để đóng hồ sơ.
Văn hóa là bối cảnh, không phải kết luận
Một hành vi của gia đình có thể liên quan đến văn hóa, nhưng cũng có thể liên quan đến lịch làm việc, chi phí, trình độ tiếng Nhật, trải nghiệm bị phân biệt, nỗi sợ bị đánh giá, thông tin chưa được giải thích rõ, hoặc đơn giản là cá tính của từng người. Nếu chuyên viên nói "đó là văn hóa của họ" quá sớm, những yếu tố khác sẽ biến mất khỏi cuộc trao đổi.
Ví dụ, một phụ huynh ít đặt câu hỏi trong buổi họp không nhất thiết là không quan tâm. Họ có thể chưa hiểu thuật ngữ, không biết mình được phép hỏi, sợ làm phiền giáo viên, cần hỏi lại người thân trước khi quyết định, hoặc đang cố giữ phép lịch sự. Một gia đình không làm bài tập trị liệu ở nhà cũng không nhất thiết là chống đối. Có thể nhà chật, cha mẹ làm ca đêm, trẻ quá mệt sau trường, hoặc hướng dẫn được đưa ra bằng tiếng Nhật khó hiểu.
ASHA mô tả thực hành đáp ứng văn hóa như một quá trình động, đòi hỏi chuyên viên tự xem xét giả định của mình, học hỏi liên tục và đáp ứng với đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ, giá trị riêng của từng cá nhân. Điều này nhắc chúng ta rằng văn hóa không phải dữ kiện cố định để gán cho cả nhóm. Nó là một phần của cuộc đối thoại.
Câu hỏi tốt thường cụ thể hơn câu hỏi về "văn hóa"
Hỏi "văn hóa của gia đình là gì" có thể quá rộng và làm phụ huynh lúng túng. Câu hỏi hữu ích hơn thường gắn với tình huống thật. Chuyên viên có thể hỏi ở nhà ai là người chăm sóc chính, khi trẻ khóc thì người lớn thường làm gì, gia đình muốn trẻ tự lập ở việc nào trước, ai cần được giải thích về kế hoạch hỗ trợ, gia đình dùng tiếng Việt hay tiếng Nhật khi nói về cảm xúc, và điều gì trong kế hoạch hiện tại khó làm ở nhà.
Những câu hỏi này giúp chuyên viên hiểu đời sống thay vì thu thập nhãn văn hóa. Một gia đình có thể rất coi trọng lễ phép nhưng vẫn muốn trẻ được nói nhu cầu. Một gia đình có thể muốn trẻ tự lập nhưng không biết cách chia bước vì trước đây được dạy rằng trẻ phải tự cố gắng. Một gia đình có thể tin chuyên viên, nhưng chưa hiểu vì sao mục tiêu trị liệu cần lặp lại trong sinh hoạt hằng ngày.
Khi chuyên viên hỏi cụ thể, phụ huynh dễ trả lời bằng kinh nghiệm của mình hơn. Từ đó, kế hoạch hỗ trợ có thể được điều chỉnh để phù hợp: dùng ví dụ trong bữa ăn, viết hướng dẫn song ngữ, mời ông bà nghe giải thích, hoặc chọn mục tiêu nhỏ hơn trong giai đoạn gia đình đang quá tải.
Tự kiểm tra quyền lực trong buổi hỗ trợ
Trong nhiều buổi họp, chuyên viên, giáo viên hoặc bác sĩ có nhiều quyền lực hơn gia đình. Họ biết hệ thống, biết thuật ngữ, có quyền đánh giá và đôi khi quyết định dịch vụ. Gia đình nhập cư có thể càng im lặng hơn vì sợ ảnh hưởng đến con hoặc vì không biết phản hồi thế nào. Nếu chuyên viên hiểu sự im lặng chỉ là "văn hóa tôn trọng người trên", họ có thể bỏ qua việc tạo điều kiện để gia đình nói thật.
Một cách thực tế là giải thích rõ mục đích buổi họp, nói rằng phụ huynh có quyền hỏi lại, kiểm tra xem họ muốn nhận thông tin bằng ngôn ngữ nào, và dành thời gian để họ suy nghĩ trước khi quyết định. Nếu có thông dịch, cần nói trực tiếp với gia đình, không chỉ nói với người phiên dịch. Nếu gia đình đồng ý quá nhanh, chuyên viên có thể hỏi lại bằng câu nhẹ: phần nào trong kế hoạch này gia đình thấy khó làm nhất ở nhà.
Tự kiểm tra quyền lực cũng có nghĩa là chuyên viên nhìn lại phản ứng của chính mình. Khi một gia đình không làm theo khuyến nghị, chuyên viên có đang vội nghĩ họ thiếu hợp tác không. Khi phụ huynh dùng cách dạy khác với mình, chuyên viên có đang đánh giá bằng chuẩn của riêng mình không. Sự tự hỏi này không làm chuyên môn yếu đi. Nó giúp chuyên môn chính xác hơn.
Tránh định kiến không có nghĩa bỏ qua an toàn
Tôn trọng văn hóa không có nghĩa là mọi thực hành trong gia đình đều được chấp nhận. Nếu trẻ bị bạo lực, bị bỏ mặc, không được chăm sóc y tế cần thiết, bị tước quyền học tập hoặc đang không an toàn, chuyên viên vẫn phải hành động theo trách nhiệm nghề nghiệp và quy định địa phương. Điểm khác biệt là cách chuyên viên đi đến kết luận phải dựa trên quan sát, thông tin, trao đổi và tiêu chuẩn an toàn, không dựa trên định kiến về một nhóm.
Ví dụ, chuyên viên không nên kết luận cha mẹ "nghiêm khắc kiểu Việt Nam" rồi bỏ qua dấu hiệu trẻ sợ hãi kéo dài. Cũng không nên xem mọi cách ông bà tham gia chăm sóc là cản trở chỉ vì khác với mô hình gia đình hạt nhân. Cần hỏi ai làm gì, trẻ phản ứng ra sao, điều gì ảnh hưởng đến an toàn, và người lớn có sẵn sàng điều chỉnh không.
Khi phải nêu vấn đề khó, ngôn ngữ nên rõ nhưng không sỉ nhục. Thay vì nói "cách nuôi dạy của gia đình sai", có thể nói "cách này đang làm trẻ sợ và không giúp trẻ học kỹ năng mới; chúng ta cần tìm cách khác an toàn hơn". Cách nói này giữ trọng tâm ở trẻ và mở đường cho thay đổi.
Đừng để trẻ trở thành người phiên dịch cho chính nhu cầu của mình
Trong gia đình đa ngôn ngữ, trẻ đôi khi phải dịch cho cha mẹ trong buổi họp, giấy tờ hoặc cuộc gọi. Điều này có thể xảy ra vì thiếu thông dịch hoặc vì người lớn nghĩ trẻ nói tiếng Nhật tốt hơn. Nhưng với nội dung liên quan đến chẩn đoán, trị liệu, quyền lợi, xung đột gia đình hoặc quyết định y tế, đặt trẻ làm phiên dịch có thể khiến trẻ gánh trách nhiệm không phù hợp.
Chuyên viên nên tìm cách trao đổi với phụ huynh bằng ngôn ngữ họ hiểu đủ để quyết định. Nếu không có thông dịch chuyên nghiệp, ít nhất cần dùng câu ngắn, tài liệu viết dễ hiểu, kiểm tra lại bằng cách hỏi phụ huynh diễn đạt lại ý chính, và tránh yêu cầu trẻ dịch thông tin nhạy cảm. Trẻ có thể tham gia nói về trải nghiệm của mình, nhưng không nên bị dùng như công cụ để người lớn hiểu nhau.
Điều này cũng liên quan đến đánh giá phát triển. Nếu trẻ song ngữ, chuyên viên cần phân biệt khác biệt ngôn ngữ với rối loạn giao tiếp. ASHA nhấn mạnh rằng đáp ứng văn hóa và ngôn ngữ đòi hỏi nhìn từng cá nhân, tránh giả định dựa trên nhóm. Với trẻ Việt Nam ở Nhật, điều đó nghĩa là hỏi lịch sử ngôn ngữ của trẻ, môi trường sử dụng tiếng Việt và tiếng Nhật, và cách gia đình hiểu giao tiếp của trẻ ở nhà.
Ghi nhận khác biệt trong từng gia đình Việt Nam
Không có một "văn hóa Việt Nam" duy nhất trong phòng trị liệu. Gia đình có thể khác nhau về vùng miền, dân tộc, tôn giáo, thời điểm sang Nhật, nghề nghiệp, giấy tờ cư trú, trình độ học vấn, khả năng tiếng Nhật, quan hệ với cộng đồng Việt, và trải nghiệm với hệ thống y tế hoặc giáo dục. Một gia đình mới sang khác với gia đình đã sống ở Nhật hai mươi năm. Một cha mẹ từng bị trường đánh giá thấp có thể phản ứng khác với cha mẹ từng được hỗ trợ tốt.
Ngay trong cùng một gia đình, cha mẹ, ông bà và trẻ cũng có thể có quan điểm khác nhau. Cha muốn ưu tiên tiếng Nhật, mẹ muốn giữ tiếng Việt, ông bà muốn trẻ lễ phép hơn, trẻ lại muốn được yên sau giờ học. Nếu chuyên viên nói "gia đình Việt thường..." họ sẽ bỏ lỡ những khác biệt này.
Thay vì dùng văn hóa như bảng mô tả, chuyên viên có thể dùng nó như lời nhắc rằng mình chưa biết đủ. Câu hỏi nên là: trong gia đình này, điều gì đang có ý nghĩa, điều gì đang tạo áp lực, và kế hoạch hỗ trợ có thể đi vào đời sống của họ bằng cách nào.
Kế hoạch hỗ trợ tốt phải vừa chính xác vừa khiêm tốn
Một kế hoạch hỗ trợ đáp ứng văn hóa không phải là kế hoạch chiều theo mọi mong muốn của gia đình. Nó là kế hoạch dựa trên chuyên môn, bằng chứng, quyền của trẻ và bối cảnh sống thật. Nếu kế hoạch quá xa đời sống, gia đình khó làm. Nếu kế hoạch bỏ qua an toàn và quyền trẻ em, chuyên viên không hoàn thành trách nhiệm.
Sự khiêm tốn nằm ở chỗ chuyên viên không giả định mình đã hiểu gia đình chỉ vì biết quốc tịch. Sự chính xác nằm ở chỗ chuyên viên vẫn đặt câu hỏi chuyên môn, theo dõi tiến bộ, điều chỉnh mục tiêu và can thiệp khi có nguy cơ. Khi hai điều này đi cùng nhau, văn hóa không còn là khuôn mẫu. Nó trở thành một phần của hỗ trợ có trách nhiệm.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra đáp ứng văn hóa, chống phân biệt đối xử và đạo đức trong dịch vụ hỗ trợ.