Một số trẻ tránh đi học, tránh bài viết, tránh mặc quần áo, tránh vào phòng đông người hoặc tránh thử món ăn mới. Người lớn có thể thấy trẻ không chịu hợp tác. Nhưng hành vi tránh né thường là dấu hiệu cho thấy một việc nào đó đang quá khó, quá khó đoán hoặc quá khó chịu với cơ thể trẻ.
Nếu chỉ tăng áp lực, trẻ có thể tránh mạnh hơn. Nếu bỏ hết yêu cầu, trẻ cũng mất cơ hội học kỹ năng. Vì vậy, điều cần làm là hiểu trẻ đang tránh điều gì và điều chỉnh bước đi cho vừa sức.
Hỏi việc nào đang khó, không chỉ hỏi vì sao trẻ không làm
Cùng là tránh bài viết, một trẻ có thể đau tay, một trẻ không biết bắt đầu câu đầu tiên, một trẻ sợ sai, một trẻ bị tiếng lớp làm mất tập trung. Cùng là tránh giờ ăn, trẻ có thể nhạy với mùi, sợ nghẹn, không ngồi vững hoặc đã có trải nghiệm bị ép.
Người lớn nên chia nhỏ tình huống. Trẻ tránh trước khi bắt đầu, giữa chừng hay sau khi bị sửa lỗi. Trẻ tránh với mọi người hay chỉ với một người. Trẻ có làm được khi có hình ảnh, khi ít tiếng ồn, khi được chọn thứ tự hoặc khi có người mẫu làm trước không.
Những câu hỏi này giúp phân biệt yêu cầu quá cao với giới hạn cần giữ. Ví dụ, trẻ vẫn cần học đánh răng, nhưng có thể bắt đầu bằng bàn chải mềm, thời gian ngắn và lời báo trước rõ ràng.
Giảm né tránh bằng trải nghiệm thành công nhỏ
Trẻ cần cảm thấy có đường vào nhiệm vụ. Một bước quá lớn dễ làm trẻ bỏ chạy, còn một bước vừa đủ có thể giúp trẻ thử. Với bài khó, có thể cho trẻ làm phần đầu cùng người lớn. Với nơi đông, có thể vào trước khi quá đông hoặc có chỗ nghỉ. Với hoạt động mới, có thể cho trẻ xem trước bằng hình ảnh.
Khi trẻ làm được một phần, người lớn nên ghi nhận cụ thể phần đó. Câu như con đã ngồi được hai phút hoặc con đã chạm thử áo mới rõ hơn nhiều so với khen chung chung.
Nếu hành vi tránh né kéo dài, ảnh hưởng lớn đến ăn, ngủ, đi học hoặc quan hệ gia đình, cần xem thêm yếu tố sức khỏe, lo âu, phát triển ngôn ngữ, cảm giác và môi trường học. Mục tiêu không phải là làm trẻ luôn vâng lời, mà là giúp trẻ có kỹ năng tham gia an toàn hơn.
Người lớn nên phân biệt giảm yêu cầu với bỏ yêu cầu. Giảm yêu cầu là chia nhỏ, thêm hình ảnh, cho lựa chọn, làm mẫu hoặc giảm tiếng ồn để trẻ bước vào nhiệm vụ. Bỏ yêu cầu là không còn dạy kỹ năng cần thiết. Với trẻ né tránh, hỗ trợ tốt thường nằm ở giữa: giữ mục tiêu có ý nghĩa nhưng làm đường vào dễ hơn.
Khi trẻ đã tránh một việc trong thời gian dài, cần xây lại niềm tin bằng thành công rất nhỏ. Nếu trẻ sợ bài viết, mục tiêu đầu có thể là chọn bút và viết một chữ cùng người lớn. Nếu trẻ sợ áo mới, mục tiêu đầu có thể là chạm thử trong vài giây. Những bước nhỏ không phải nuông chiều; chúng giúp hệ thần kinh và kinh nghiệm của trẻ có cơ hội học rằng nhiệm vụ có thể chịu được.
Tránh né cũng có thể là tín hiệu giao tiếp
Khi trẻ chưa có đủ lời để nói con sợ, con không hiểu, con đau, con cần nghỉ, cơ thể trẻ có thể nói thay bằng cách chạy đi, nằm xuống, im lặng hoặc đẩy đồ ra. Nếu người lớn chỉ nhìn hành vi là chống đối, trẻ mất cơ hội được hiểu. Gia đình và trường nên tìm cách dạy trẻ một tín hiệu thay thế như thẻ nghỉ, câu con cần giúp, hoặc cách chỉ vào phần khó.
Tín hiệu thay thế cần được chấp nhận thật. Nếu trẻ đưa thẻ nghỉ nhưng người lớn vẫn ép tiếp ngay, trẻ sẽ học rằng giao tiếp không có tác dụng và né tránh có thể mạnh hơn. Khi người lớn đáp lại tín hiệu một cách nhất quán, trẻ có thể dần dùng cách an toàn hơn để báo khó.
Cần xem lại yêu cầu có ý nghĩa với trẻ không
Không phải yêu cầu nào của người lớn cũng đáng giữ nguyên. Có việc cần thiết cho sức khỏe và an toàn, như đánh răng, ăn uống an toàn hoặc đến nơi học. Có việc có thể điều chỉnh, như cách hoàn thành bài, loại quần áo, thứ tự hoạt động hoặc mức độ tham gia. Khi trẻ né tránh, người lớn nên phân biệt yêu cầu nào là mục tiêu thật và yêu cầu nào chỉ là thói quen của người lớn.
Nếu mục tiêu thật là trẻ học viết, trẻ có thể bắt đầu bằng nét lớn, bảng nghiêng, bút dễ cầm hoặc nói câu để người lớn ghi giúp. Nếu mục tiêu là tham gia bữa ăn, trẻ có thể bắt đầu bằng ngồi cùng bàn một thời gian ngắn. Giữ mục tiêu nhưng linh hoạt cách đi vào giúp trẻ không phải chọn giữa chịu đựng và bỏ chạy.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách nhìn hành vi, cảm giác và an toàn trong hỗ trợ trẻ có khó khăn phát triển.