Một số trẻ cùng tuổi đã biết dừng trước đường, tránh ổ điện, không đi theo người lạ hoặc gọi người lớn khi lạc. Một số trẻ khác vẫn chạy bất ngờ, chạm vào vật nóng, leo cao hoặc không phản ứng khi được gọi. Khả năng nhận biết nguy hiểm không chỉ phụ thuộc vào tuổi, mà còn liên quan đến chú ý, ngôn ngữ, cảm giác, vận động và kinh nghiệm sống.
Vì vậy, dạy an toàn không thể chỉ nói một lần rồi mong trẻ tự nhớ trong mọi tình huống. Trẻ cần được luyện trong bối cảnh thật, với mức hỗ trợ phù hợp.
Quan sát trẻ hiểu nguy hiểm bằng cách nào
Có trẻ hiểu lời nói nhưng không kịp dừng cơ thể. Có trẻ nghe câu nguy hiểm nhưng không hiểu nguy hiểm cụ thể là gì. Có trẻ biết quy tắc ở nhà nhưng quên khi nơi đó ồn, đông hoặc quá hấp dẫn. Có trẻ không nói được khi cần giúp đỡ.
Gia đình nên chọn một vài tình huống ưu tiên như cửa ra vào, bếp, ban công, đường phố, nước, thang máy hoặc nơi đông người. Với mỗi tình huống, hãy xem trẻ đã biết dừng chưa, có nhìn người lớn không, có hiểu biển báo không, có biết gọi tên mình hoặc đưa thẻ thông tin không.
Khi nguy cơ cao, môi trường phải được chỉnh trước. Khóa cửa, che ổ điện, cất vật sắc, dùng dây an toàn phù hợp hoặc đứng gần trẻ không phải là làm trẻ phụ thuộc, mà là bước bảo vệ cần thiết trong khi trẻ đang học.
Dạy bằng câu ngắn và lặp lại
Câu an toàn nên ngắn, nhất quán và gắn với hành động. Dừng lại. Nắm tay. Chờ mẹ. Nóng, không chạm. Nước sâu, đứng cạnh người lớn. Trẻ cần nghe và thực hành nhiều lần ở tình huống thật nhưng được kiểm soát.
Với trẻ khó giao tiếp, có thể dùng hình ảnh, thẻ tên, vòng thông tin, thiết bị định vị phù hợp hoặc kế hoạch nếu trẻ đi lạc. Người lớn quanh trẻ, gồm gia đình, trường học và nơi trị liệu, nên biết cùng một quy tắc cơ bản.
Nếu trẻ thường xuyên rời khỏi nơi an toàn, không phản ứng khi gọi hoặc có nguy cơ tai nạn cao, gia đình nên lập kế hoạch an toàn với chuyên viên và người chăm sóc. An toàn là trách nhiệm chung, không phải thử thách để xem trẻ có nhớ không.
Một kế hoạch an toàn tốt cần phân biệt kỹ năng đang dạy và biện pháp bảo vệ hiện tại. Trẻ có thể đang học dừng trước cửa, nhưng trong lúc chưa làm được ổn định, cửa vẫn cần khóa phù hợp và người lớn vẫn cần quan sát. Nếu bỏ biện pháp bảo vệ quá sớm để kiểm tra trẻ, nguy cơ sẽ tăng mà không giúp trẻ học tốt hơn.
Gia đình cũng nên dạy trẻ thông tin nhận dạng theo cách phù hợp. Có trẻ học được tên mình, tên cha mẹ và số điện thoại. Có trẻ cần thẻ thông tin, vòng tay, hoặc thiết bị hỗ trợ. Dù dùng cách nào, người lớn quanh trẻ cần biết kế hoạch đó. Khi nguy cơ cao, an toàn không thể dựa vào trí nhớ của một mình trẻ.
Luyện an toàn trong tình huống được kiểm soát
Trẻ khó học an toàn nếu chỉ nghe bài giảng trong nhà. Gia đình có thể luyện dừng lại ở cửa khi người lớn đứng sát, nắm tay trước vạch đường, chỉ vào biển báo quen thuộc hoặc gọi người lớn khi không thấy đường về. Mỗi lần luyện cần ngắn, rõ và có người lớn bảo vệ.
Không nên tạo tình huống nguy hiểm thật để thử trẻ. Mục tiêu là dạy kỹ năng trong điều kiện an toàn, rồi tăng dần độ phức tạp khi trẻ đã ổn định. Nếu trẻ chưa làm được, người lớn cần tăng bảo vệ môi trường chứ không trách trẻ thiếu ý thức.
Phối hợp với trường và nơi trẻ thường đến
Nguy hiểm không chỉ nằm ở nhà. Trường học, nhà trẻ, dịch vụ sau giờ học, công viên, nhà ga và nhà người thân đều có rủi ro khác nhau. Gia đình nên chia sẻ kế hoạch an toàn với những người chăm sóc chính: trẻ có xu hướng chạy về hướng nào, phản ứng với tên gọi ra sao, thích vật gì, sợ điều gì và khi lạc thì nên làm gì.
Khi nhiều người cùng dùng một quy tắc ngắn như “dừng lại”, “nắm tay”, “chờ người lớn”, trẻ có cơ hội học ổn định hơn. An toàn là hệ thống quanh trẻ, không phải bài kiểm tra trí nhớ của trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra kế hoạch an toàn cho trẻ có khuyết tật hoặc khó khăn phát triển.