ADHD thường được dịch sang tiếng Việt là rối loạn tăng động giảm chú ý. Trong đời sống hằng ngày, gia đình có thể nhận ra trẻ khó ngồi yên, dễ quên, hay làm rơi mất đồ, nói chen, khó chờ đến lượt, hoặc bắt đầu nhiều việc nhưng khó hoàn thành.
Những biểu hiện này dễ khiến người lớn nghĩ trẻ lười, nghịch, không nghe lời hoặc thiếu kỷ luật. Nhưng nếu khó khăn kéo dài, xuất hiện trong nhiều bối cảnh và ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt, quan hệ với bạn bè hoặc cảm xúc của trẻ, gia đình nên nhìn sâu hơn trước khi trách trẻ.
ADHD không chỉ là một đứa trẻ quá năng động
Trẻ em nào cũng có lúc mất tập trung, chạy nhảy, quên việc hoặc hành động hấp tấp. Vì vậy, chỉ thấy trẻ hiếu động không đủ để kết luận ADHD. Điều cần quan tâm là mức độ khó khăn có thường xuyên không, có kéo dài theo thời gian không, có xuất hiện ở nhà, ở lớp hoặc trong các hoạt động khác không, và có làm trẻ hoặc người xung quanh gặp khó rõ rệt không.
Một trẻ có ADHD có thể không cố ý làm phiền người khác. Trẻ có thể thật sự khó giữ sự chú ý, khó dừng một hành động đang làm, khó nhớ nhiều bước hướng dẫn, hoặc khó kiểm soát phản ứng khi quá vui, quá tức giận hay quá mệt. Khi người lớn chỉ nhìn thấy hành vi bên ngoài, trẻ dễ bị mắng nhiều nhưng vẫn không biết phải thay đổi từ đâu.
ADHD cũng không chỉ có một kiểu. Có trẻ nổi bật ở sự hiếu động và bốc đồng. Có trẻ không chạy nhảy nhiều nhưng rất hay mơ màng, chậm bắt đầu việc, quên đồ, bỏ sót chi tiết và bị hiểu lầm là không cố gắng. Cũng có trẻ có cả hai nhóm khó khăn.
Khó chú ý không có nghĩa là trẻ không muốn học
Một hiểu lầm thường gặp là trẻ có khó khăn chú ý thì không quan tâm đến việc học. Thực tế, nhiều trẻ rất muốn làm tốt nhưng không giữ được sự tập trung ổn định, nhất là khi nhiệm vụ dài, nhiều bước, ít phản hồi hoặc có quá nhiều yếu tố gây xao nhãng.
Ở nhà, trẻ có thể nghe mẹ nhắc đánh răng, thay đồ và chuẩn bị cặp, nhưng chỉ làm được bước đầu rồi quên các bước sau. Ở lớp, trẻ có thể hiểu bài khi giáo viên ngồi gần, nhưng mất dấu khi phải nghe hướng dẫn dài. Khi chơi, trẻ có thể tập trung rất lâu vào thứ mình thích, khiến người lớn nghĩ rằng trẻ chỉ chọn việc dễ. Sự tập trung trong ADHD thường không phải công tắc bật tắt theo ý muốn; nó chịu ảnh hưởng mạnh bởi hứng thú, độ khó, cảm xúc, môi trường và mức mệt.
Vì vậy, hỗ trợ không nên chỉ là nhắc nhiều hơn. Trẻ có thể cần hướng dẫn ngắn hơn, việc được chia nhỏ hơn, tín hiệu thị giác rõ hơn, thời gian nghỉ hợp lý hơn và người lớn kiểm tra lại xem trẻ đã hiểu bước tiếp theo chưa.
Bốc đồng thường gây rắc rối trước khi trẻ kịp nghĩ
Bốc đồng là khi trẻ hành động quá nhanh so với khả năng dừng lại và suy nghĩ. Trẻ có thể nói chen, giành lượt, chạy ra khỏi chỗ, chạm vào đồ vật, phản ứng mạnh khi bị từ chối hoặc làm điều nguy hiểm dù ngay sau đó trẻ biết mình không nên làm.
Nếu chỉ dùng hình phạt, trẻ có thể sợ hoặc xấu hổ nhưng vẫn lặp lại hành vi trong tình huống tương tự. Điều này không có nghĩa là không cần ranh giới. Trẻ vẫn cần quy tắc rõ ràng, nhưng quy tắc cần đi cùng cách giúp trẻ dừng lại, nhìn thấy lựa chọn khác và sửa sai sau khi bình tĩnh.
Một cách nhìn hữu ích là hỏi điều gì xảy ra ngay trước hành vi. Trẻ có đang mệt không, có bị kích thích quá mức không, có hiểu luật chơi không, có phải chờ quá lâu không, có bị bạn trêu không, hay có nhiệm vụ nào vượt quá khả năng tổ chức của trẻ không. Khi tìm được mẫu lặp lại, người lớn có thể điều chỉnh tình huống trước khi hành vi bùng lên.
Đánh giá cần nhìn từ nhiều môi trường
ADHD không nên được kết luận chỉ từ một buổi quan sát ngắn. Các nguồn chuyên môn như CDC, NIMH và Mayo Clinic đều nhấn mạnh việc thu thập thông tin từ nhiều phía, bao gồm gia đình, trường học và người chăm sóc khác khi phù hợp.
Lý do là hành vi của trẻ có thể thay đổi theo môi trường. Có trẻ giữ được ở lớp nhưng vỡ ra khi về nhà vì đã quá mệt. Có trẻ rất khó ở lớp đông nhưng ổn hơn khi học một kèm một. Có trẻ bị hiểu lầm là ADHD trong khi khó khăn chính lại liên quan đến giấc ngủ, lo âu, thính lực, thị lực, sang chấn, rối loạn học tập, ASD hoặc môi trường quá ít cấu trúc.
Nếu gia đình lo lắng, nên ghi lại tình huống cụ thể thay vì chỉ ghi nhãn chung. Thông tin như trẻ khó nhất vào thời điểm nào, nhiệm vụ nào thường bị bỏ dở, điều gì giúp trẻ làm tốt hơn, giáo viên quan sát ra sao và trẻ cảm thấy thế nào sẽ giúp buổi tư vấn có chất lượng hơn.
Hỗ trợ ADHD không phải chỉ là thuốc hay kỷ luật
Việc điều trị hoặc hỗ trợ ADHD cần được quyết định bởi chuyên gia phù hợp, dựa trên tuổi, mức độ khó khăn, bối cảnh gia đình, trường học và các tình trạng đi kèm nếu có. Một số trẻ có thể được cân nhắc thuốc, một số trẻ cần hỗ trợ hành vi, hướng dẫn cho cha mẹ, điều chỉnh ở trường, hoặc kết hợp nhiều cách. Bài viết này không đưa ra lời khuyên điều trị cá nhân.
Trong đời sống hằng ngày, điều gia đình có thể giữ trong đầu là trẻ cần cấu trúc rõ hơn chứ không chỉ cần bị nhắc nhiều hơn. Câu ngắn, lịch sinh hoạt dễ nhìn, quy tắc ổn định, chuyển hoạt động có báo trước, nhiệm vụ được chia nhỏ và lời khen cụ thể khi trẻ cố gắng có thể giúp trẻ hiểu điều gì đang được mong đợi.
Hỗ trợ cũng cần bảo vệ lòng tự trọng của trẻ. Một trẻ bị nghe quá nhiều câu như "sao con lúc nào cũng vậy" có thể dần tin rằng mình là người gây rắc rối. Khi người lớn tách trẻ khỏi hành vi, trẻ có nhiều cơ hội hơn để học cách sửa lỗi mà không tự ghét chính mình.
Khi nào gia đình nên tìm nơi tư vấn?
Gia đình nên trao đổi với chuyên viên khi khó khăn về chú ý, hiếu động hoặc bốc đồng kéo dài, xuất hiện trong nhiều tình huống và làm trẻ gặp trở ngại rõ trong học tập, sinh hoạt, an toàn, quan hệ bạn bè hoặc quan hệ trong gia đình.
Nếu trẻ thường xuyên bị phạt nhưng không cải thiện, nếu giáo viên và gia đình cùng thấy khó hỗ trợ, nếu trẻ bắt đầu nói rằng mình hư hoặc vô dụng, hoặc nếu có lo lắng về giấc ngủ, học tập, cảm xúc, ASD hay vấn đề sức khỏe khác, gia đình càng nên tìm đánh giá phù hợp.
ADHD không phải là lời kết luận về giá trị của trẻ. Nếu có chẩn đoán, chẩn đoán đó nên giúp người lớn hiểu vì sao trẻ đang vất vả và cần loại hỗ trợ nào, thay vì trở thành một nhãn khiến trẻ bị nhìn hẹp hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả ADHD, biểu hiện chú ý, hiếu động, bốc đồng, yêu cầu đánh giá nhiều bối cảnh và nguyên tắc hỗ trợ.