ABA thường được nhắc đến trong hỗ trợ trẻ tự kỷ và trẻ có khó khăn phát triển. Có gia đình nghe rằng ABA là phương pháp có bằng chứng, nhưng cũng có gia đình lo lắng vì từng nghe các trải nghiệm tiêu cực về sự ép buộc, luyện tập cứng nhắc hoặc chỉ chú trọng làm trẻ “trông bình thường”.
Vì vậy, khi giải thích ABA, chuyên viên không nên nói theo kiểu quảng cáo hoặc phòng thủ. Điều cần làm là giúp gia đình hiểu ABA là một nhóm cách tiếp cận dựa trên nguyên lý học tập và hành vi, đồng thời phải được thực hiện trong khung đạo đức, tôn trọng trẻ và phù hợp với mục tiêu đời sống thật.
ABA không nên được hiểu như một gói cố định
Phân tích hành vi ứng dụng có nhiều hình thức khác nhau. Một số cách làm có cấu trúc cao, một số cách tự nhiên hơn và diễn ra trong chơi, giao tiếp hoặc sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, chỉ nghe tên ABA chưa đủ để biết buổi hỗ trợ sẽ diễn ra như thế nào.
Gia đình nên hỏi rõ trẻ sẽ học kỹ năng gì, vì sao kỹ năng đó quan trọng, cách ghi nhận tiến trình ra sao và người lớn sẽ phản ứng thế nào khi trẻ từ chối, mệt hoặc quá tải. Nếu câu trả lời chỉ xoay quanh việc trẻ phải nghe lời, ngồi yên hoặc giảm hành vi mà không nói đến nhu cầu phía sau hành vi, đó là dấu hiệu cần xem xét kỹ.
Hành vi cần được hiểu trong bối cảnh
Một hành vi khó thường không xuất hiện ngẫu nhiên. Trẻ có thể đang tránh một việc quá khó, tìm cảm giác cơ thể, muốn được chú ý, không biết diễn đạt nhu cầu hoặc bị quá tải bởi âm thanh, ánh sáng, thay đổi lịch trình. Cách hỗ trợ tốt cần tìm chức năng của hành vi và dạy trẻ cách thay thế an toàn hơn.
Khi chỉ cố loại bỏ hành vi mà không hiểu lý do, trẻ có thể mất một cách giao tiếp quan trọng. Điều này đặc biệt đáng lo nếu hành vi bị xem là “xấu” trong khi thực ra trẻ đang báo hiệu đau, sợ, mệt hoặc không hiểu tình huống.
Đạo đức và sự đồng thuận phải được đặt lên trước
Trẻ cần được tôn trọng trong quá trình học. Điều này không có nghĩa là người lớn không đặt giới hạn, mà là giới hạn phải rõ, an toàn và không làm trẻ xấu hổ. Trẻ nên có cơ hội nghỉ, từ chối, chọn lựa và được giải thích bằng cách phù hợp với khả năng hiểu của mình.
Phụ huynh cũng cần được giải thích về dữ liệu, mục tiêu, thời lượng, chi phí, lợi ích dự kiến và rủi ro có thể có. Nếu chương trình yêu cầu cường độ cao nhưng không xem xét sức khỏe, giấc ngủ, trường học, quan hệ gia đình và cảm xúc của trẻ, gia đình nên yêu cầu điều chỉnh.
Nói với gia đình bằng ngôn ngữ cân bằng
Một cách giải thích thận trọng là: ABA có thể hữu ích cho một số mục tiêu cụ thể như giao tiếp chức năng, kỹ năng tự chăm sóc hoặc giảm nguy cơ trong hành vi nguy hiểm, nhưng chất lượng thực hiện rất quan trọng. Phương pháp không được dùng để ép trẻ che giấu mọi khác biệt hoặc làm vừa lòng người lớn bằng mọi giá.
Gia đình có quyền hỏi, quan sát buổi hỗ trợ và yêu cầu mục tiêu gắn với cuộc sống của trẻ. Sự tiến bộ nên được đo bằng khả năng tham gia an toàn và có ý nghĩa hơn, không chỉ bằng việc trẻ im lặng hoặc ít gây phiền cho người khác hơn.
Dữ liệu không nên làm mất câu chuyện của trẻ
ABA thường dùng dữ liệu để theo dõi hành vi và tiến triển. Dữ liệu có thể hữu ích, nhưng nếu chỉ đếm số lần trẻ làm đúng hoặc sai mà không ghi bối cảnh, người lớn dễ bỏ qua lý do phía sau. Một trẻ ít bùng nổ hơn có thể đang hiểu tốt hơn, nhưng cũng có thể đang im lặng vì sợ. Vì vậy, dữ liệu cần đi cùng quan sát về cảm xúc, môi trường, sức khỏe và mức chủ động của trẻ.
Gia đình có thể hỏi dữ liệu này trả lời câu hỏi gì và có phản ánh đời sống thật không. Nếu mục tiêu là trẻ xin nghỉ bằng AAC, dữ liệu nên xem trẻ có dùng được ở nhà, lớp và nơi công cộng không. Nếu chỉ làm được trong bàn tập với một người lớn, cần kế hoạch chuyển kỹ năng ra môi trường thật.
Gia đình có quyền dừng lại để hỏi về đạo đức
Nếu trẻ thường xuyên khóc, sợ buổi học, bị giữ lại khi muốn rời đi, bị tước công cụ giao tiếp hoặc bị yêu cầu che giấu mọi biểu hiện tự điều chỉnh, gia đình nên hỏi lại ngay. Không cần đợi đến khi hoàn thành cả chương trình mới được nêu lo lắng. Quyền đặt câu hỏi là một phần của dịch vụ có trách nhiệm.
Một cuộc trao đổi tốt không biến phụ huynh thành người chống đối. Chuyên viên nên giải thích lý do, lắng nghe phản ứng của trẻ và điều chỉnh khi mục tiêu hoặc cách làm không còn phù hợp. ABA, nếu được dùng, phải nằm trong khung hỗ trợ tôn trọng trẻ, không phải lý do để bỏ qua tiếng nói của trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra mô tả về ABA, can thiệp hành vi và khuyến nghị hỗ trợ trẻ tự kỷ.