Một công cụ hỗ trợ có thể rất hợp lý với người lớn nhưng trẻ lại từ chối. Trẻ có thể không muốn dùng bảng hình, tai nghe chống ồn, nẹp, lịch trực quan, thiết bị AAC, kính, ghế đặc biệt hoặc thẻ nghỉ. Điều này dễ làm người lớn thất vọng, nhất là khi công cụ đã được chuyên viên khuyến nghị hoặc gia đình đã tốn nhiều công chuẩn bị.
Từ chối không có nghĩa là công cụ vô ích. Nó là thông tin cần được hiểu. Một công cụ hỗ trợ chỉ có giá trị khi trẻ có thể dùng trong đời sống thật, với cơ thể, cảm xúc và môi trường thật của trẻ.
Hỏi công cụ đang khó ở điểm nào
Trẻ có thể thấy công cụ khó dùng, đau, xấu hổ, làm mình khác bạn, quá phức tạp, không đúng ngôn ngữ, quá trẻ con hoặc không giải quyết đúng vấn đề. Nếu trẻ chưa nói được, người lớn cần quan sát phản ứng cơ thể, thời điểm từ chối và điều xảy ra sau đó.
Ví dụ, trẻ từ chối tai nghe có thể vì tai nghe ép đau, vì âm thanh bị chặn làm trẻ sợ, hoặc vì bạn bè nhìn. Trẻ từ chối AAC có thể vì từ vựng không có điều trẻ muốn nói, thiết bị quá chậm, hoặc người lớn chỉ dùng nó để kiểm tra trẻ. Trẻ từ chối lịch hình ảnh có thể vì lịch không phản ánh điều thật sự xảy ra.
Khi hiểu điểm khó, người lớn có thể sửa công cụ thay vì chỉ ép trẻ dùng.
Cho trẻ thời gian và lựa chọn
Người lớn có thể cho trẻ nhìn, chạm, thử trong thời gian ngắn, chọn màu, chọn nơi dùng, chọn người làm mẫu hoặc xem người khác dùng trước. Ép dùng ngay trong tình huống căng thẳng có thể làm trẻ ghét công cụ hơn. Việc làm quen nên bắt đầu khi trẻ tương đối bình tĩnh, không phải chỉ khi khủng hoảng.
Lựa chọn nhỏ có thể tạo khác biệt. Trẻ có thể chọn tai nghe xanh hay đen, dùng thẻ nghỉ ở bàn hay trong góc yên, đeo nẹp khi đọc sách trước rồi mới dùng lúc đi lại, hoặc dùng AAC để nói điều trẻ thích trước khi dùng trong bài học.
Nếu công cụ liên quan đến an toàn y tế, cần hỏi chuyên viên cách giới thiệu dần mà vẫn giữ an toàn. Tôn trọng trẻ không có nghĩa bỏ qua nguy cơ.
Người lớn cần làm mẫu, không chỉ yêu cầu trẻ dùng
Nhiều công cụ thất bại vì người lớn chỉ đưa cho trẻ khi trẻ phải làm điều khó. Với AAC, người lớn cần làm mẫu bằng cách dùng hệ thống để nói những câu tự nhiên. Với lịch hình ảnh, người lớn cần dùng lịch để báo trước và giữ lời. Với thẻ nghỉ, người lớn cần tôn trọng khi trẻ dùng thẻ đúng cách.
Nếu công cụ chỉ xuất hiện như tín hiệu trẻ sắp bị kiểm tra hoặc bị ép, trẻ sẽ né tránh. Nếu công cụ giúp trẻ có thêm quyền lựa chọn, trẻ có nhiều lý do để dùng hơn.
Gia đình và trường nên thống nhất cách dùng. Nếu ở nhà công cụ được tôn trọng nhưng ở trường bị bỏ qua, trẻ sẽ khó xem đó là phương tiện giao tiếp thật.
Kiểm tra lại mục tiêu của công cụ
Đôi khi người lớn chọn công cụ vì nó phổ biến, không phải vì nó giải quyết đúng nhu cầu của trẻ. Nếu trẻ từ chối liên tục, cần hỏi liệu công cụ có đúng mục tiêu, đúng kích cỡ, đúng ngôn ngữ, đúng môi trường và đúng tuổi không.
Một công cụ dùng cho trẻ nhỏ có thể làm học sinh trung học xấu hổ. Một bảng giao tiếp thiếu từ "không", "đau", "dừng" hoặc "con cần giúp" có thể không bảo vệ quyền của trẻ. Một lịch hình ảnh quá chi tiết có thể làm trẻ rối hơn. Công cụ cần lớn lên cùng trẻ và được sửa theo phản hồi.
Tôn trọng trẻ không có nghĩa là bỏ mọi hỗ trợ. Nó có nghĩa là tìm cách hỗ trợ mà trẻ có thể chấp nhận và sử dụng có ý nghĩa.
Khi nào cần chuyên viên xem lại
Nếu công cụ gây đau, ảnh hưởng an toàn, làm trẻ lo lắng nhiều hơn hoặc bị từ chối trong thời gian dài dù đã giới thiệu nhẹ nhàng, cần trao đổi lại với chuyên viên. Có thể cần đổi kích cỡ, đổi từ vựng, đổi cách dạy, đổi môi trường dùng hoặc chọn công cụ khác.
Người lớn nên mang dữ liệu cụ thể: trẻ từ chối lúc nào, phản ứng ra sao, đã thử cách nào, và có tình huống nào trẻ chấp nhận hơn không. Những thông tin này giúp chuyên viên điều chỉnh chính xác hơn.
Một công cụ hỗ trợ tốt không chỉ tồn tại trên giấy. Nó phải trở thành thứ giúp trẻ tham gia, giao tiếp, nghỉ ngơi hoặc an toàn hơn trong đời sống thật.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra công cụ hỗ trợ, AAC và quyền tham gia của trẻ.