Với trẻ dùng AAC, tức giao tiếp tăng cường và thay thế, từ vựng trên bảng giao tiếp, thẻ tranh hoặc thiết bị phát giọng nói không chỉ là bản dịch của một danh sách từ. Đó là phương tiện để trẻ nói mình muốn gì, không muốn gì, đau ở đâu, thích ai, sợ điều gì, muốn chơi tiếp hay muốn dừng lại. Nếu từ vựng không phù hợp với đời sống, văn hóa và ngôn ngữ của gia đình, trẻ sẽ khó dùng AAC để nói điều thật sự quan trọng.

Dịch từ vựng AAC giữa tiếng Nhật và tiếng Việt cần nhiều hơn khả năng dịch từng chữ. Nó cần sự tham gia của gia đình, nhà trường, chuyên viên ngôn ngữ trị liệu nếu có, và chính trẻ ở mức trẻ có thể tham gia. Mục tiêu không phải là làm một bảng song ngữ đẹp, mà là mở rộng quyền được giao tiếp của trẻ trong các môi trường thật.

Dịch theo ý định giao tiếp, không chỉ theo từ

Một từ tiếng Nhật có thể có nhiều cách nói trong tiếng Việt tùy tình huống. Ngược lại, một từ tiếng Việt trong gia đình có thể không khớp với cách giáo viên dùng ở trường Nhật. Nếu chỉ dịch từng chữ, bảng AAC có thể đúng về mặt từ điển nhưng sai trong đời sống.

Người dịch cần hỏi trẻ cần dùng từ đó để làm gì. Trẻ dùng để xin thêm, từ chối, chọn người, kể chuyện, hỏi lại, trêu đùa, báo đau hay xin nghỉ? Cùng một ý định giao tiếp có thể cần cách diễn đạt khác nhau ở nhà và ở trường. Ví dụ, cách trẻ gọi món ăn trong gia đình có thể khác với từ trên thực đơn trường học.

Khi thiết kế từ vựng, nên bắt đầu từ tình huống thật: bữa ăn, thay đồ, đi học, đi khám, chơi với bạn, đi vệ sinh, nghỉ ngơi, báo đau, hoặc nói về cảm xúc. Những tình huống này giúp từ vựng bám vào nhu cầu của trẻ thay vì bám vào danh sách người lớn nghĩ là cần.

Giữ từ giúp trẻ từ chối và tự bảo vệ

AAC không chỉ để trẻ trả lời đúng hoặc xin đồ. Trẻ cần từ để nói "không", "dừng lại", "đau", "sợ", "không thích", "con cần nghỉ", "giúp con", "khác đi", "đừng chạm", hoặc "con muốn gọi mẹ". Những từ này liên quan trực tiếp đến quyền, an toàn và phẩm giá của trẻ.

Nếu bảng giao tiếp chỉ có từ người lớn muốn nghe, tiếng nói của trẻ bị giới hạn. Trẻ có thể được yêu cầu chọn đồ chơi nhưng không có cách nói rằng mình mệt. Trẻ có thể trả lời bài học nhưng không có cách báo đau bụng. Một hệ thống AAC như vậy phục vụ quản lý hành vi nhiều hơn phục vụ giao tiếp.

Khi dịch sang hai ngôn ngữ, cần bảo đảm các từ bảo vệ này tồn tại ở cả hai môi trường. Trẻ phải có cách nói không với người lớn ở trường và ở nhà, không chỉ trong một ngôn ngữ.

Chú ý từ lõi và từ riêng của gia đình

Từ lõi là những từ dùng được trong nhiều tình huống, như thêm, nữa, đi, làm, dừng, giúp, con, bạn, thích, không, ở đâu. Những từ này rất quan trọng vì giúp trẻ tạo nhiều ý khác nhau. Khi dịch từ lõi, cần chọn từ tự nhiên và dễ dùng, không quá văn viết.

Bên cạnh từ lõi, trẻ cũng cần từ riêng của gia đình: tên người thân, món ăn quen, đồ chơi yêu thích, địa điểm hay đến, cách gọi thân mật, và những câu thường dùng trong nhà. Nếu bỏ phần này, AAC có thể dùng được ở trường nhưng xa lạ trong gia đình.

Với trẻ sống giữa Nhật Bản và Việt Nam, một số từ nên có song ngữ hoặc biểu tượng đủ rõ để cả gia đình và trường hiểu. Tuy nhiên, không phải mọi ô đều cần nhồi hai ngôn ngữ nếu làm bảng quá rối. Cần cân bằng giữa tiếp cận song ngữ và khả năng trẻ tìm từ nhanh.

Gia đình và trường cần thống nhất cách dùng

Một hệ thống AAC chỉ hiệu quả khi người lớn xung quanh biết dùng và làm mẫu. Nếu ở trường trẻ được khuyến khích dùng thiết bị nhưng ở nhà người lớn cất đi vì sợ hỏng, trẻ sẽ khó xem AAC là tiếng nói thật. Nếu gia đình dùng tiếng Việt nhưng bảng chỉ có tiếng Nhật, phụ huynh có thể không biết cách làm mẫu.

Khi dịch từ vựng, nên trao đổi rõ ai dùng ngôn ngữ nào, tình huống nào cần tiếng Nhật, tình huống nào cần tiếng Việt, và cách người lớn phản hồi khi trẻ dùng AAC. Người lớn không nên chỉ yêu cầu trẻ bấm đúng ô; họ cần làm mẫu bằng cách dùng AAC để nói những câu tự nhiên.

Nếu có phiên dịch hoặc người hỗ trợ song ngữ, vai trò của họ là giúp các bên hiểu ý nghĩa và bối cảnh, không chỉ đổi chữ. Một từ được chọn tốt là từ trẻ có thể dùng và người lớn có thể phản hồi đúng.

Cập nhật theo tuổi, môi trường và quyền riêng tư

Từ vựng của trẻ mầm non khác với học sinh trung học. Khi trẻ lớn, cần thêm từ về bạn bè, riêng tư, cơ thể, học tập, cảm xúc phức tạp, mạng xã hội, quan hệ và lựa chọn cá nhân. Nếu hệ thống AAC không lớn lên cùng trẻ, trẻ sẽ bị giữ trong một ngôn ngữ quá trẻ con.

Quyền riêng tư cũng cần được chú ý. Trẻ có thể cần từ để nói về cơ thể, đau, kinh nguyệt, vệ sinh, lo lắng hoặc điều không muốn người khác biết. Những từ này không nên bị loại bỏ chỉ vì người lớn thấy ngại. Nhưng cách sắp xếp cần bảo vệ trẻ, tránh để thông tin nhạy cảm bị người khác xem hoặc dùng sai.

Gia đình và trường nên xem lại từ vựng định kỳ. Câu hỏi không chỉ là trẻ đã dùng được bao nhiêu ô, mà là trẻ có nói được điều mình thật sự cần nói không.

Dịch AAC là mở rộng tiếng nói của trẻ

Dịch AAC tốt không phải là tạo một bản song ngữ hoàn hảo ngay từ đầu. Đó là quá trình thử, quan sát, sửa và hỏi lại. Nếu trẻ không dùng một từ, có thể từ đó không cần, biểu tượng khó hiểu, vị trí khó tìm, hoặc người lớn chưa làm mẫu đủ. Không nên vội kết luận trẻ không có khả năng dùng AAC.

Khi từ vựng được chọn theo đời sống thật, quyền lựa chọn và hai môi trường ngôn ngữ của trẻ, AAC trở thành cầu nối giữa gia đình, trường học và cộng đồng. Trẻ không chỉ được yêu cầu nghe người lớn. Trẻ có thêm cách để được nghe lại.

Nguồn tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra AAC, quyền giao tiếp và làm việc đa ngôn ngữ.