Một mục tiêu trị liệu phù hợp ở Nhật chưa chắc giữ nguyên khi trẻ về Việt Nam, và ngược lại. Môi trường học, ngôn ngữ, cách gia đình sinh hoạt và kỳ vọng xã hội đều ảnh hưởng đến điều trẻ cần ưu tiên.
Điều này không có nghĩa là mục tiêu cũ sai. Nó có nghĩa là mục tiêu cần được đọc lại trong bối cảnh mới.
Một mục tiêu trị liệu không sống trong phòng trị liệu một mình. Nó sống trong bữa ăn, lớp học, sân chơi, nhà ông bà, chuyến đi bệnh viện và cuộc trò chuyện hằng ngày. Khi trẻ chuyển giữa hai nước, những nơi đó thay đổi, nên mục tiêu cần được kiểm tra lại để vẫn phục vụ sự tham gia thật của trẻ.
Hỏi mục tiêu này giúp trẻ tham gia ở đâu
Nếu mục tiêu là chào hỏi, gia đình cần biết trẻ đang chào ai, bằng ngôn ngữ nào và trong tình huống nào. Nếu mục tiêu là tự lập, cần xem ở nhà mới trẻ có không gian, đồ dùng và người lớn hỗ trợ khác trước không.
Mục tiêu trị liệu tốt nên gắn với đời sống thật của trẻ. Khi đời sống thay đổi, cách đo tiến bộ cũng cần thay đổi.
Gia đình có thể hỏi mục tiêu này giúp trẻ làm gì trong ngày mai. Nếu mục tiêu giao tiếp chỉ đo số từ trong phòng trị liệu, nhưng ở nhà trẻ cần nói bằng tiếng Việt với ông bà và ở trường cần hiểu tiếng Nhật, mục tiêu cần phản ánh bối cảnh song ngữ. Nếu mục tiêu tự chăm sóc được đặt theo nhà ở Nhật, nhưng khi về Việt Nam trẻ sống cùng nhiều họ hàng, vai trò của người hỗ trợ cũng khác.
Điều cần giữ là ý nghĩa chức năng của mục tiêu. Trẻ cần giao tiếp để được hiểu, cần tự lập để tham gia, cần điều hòa cảm giác để sống an toàn hơn. Cách luyện và cách đo có thể thay đổi theo nơi trẻ đang sống.
Giữ nguyên nguyên tắc, linh hoạt cách làm
Một nguyên tắc như tôn trọng tín hiệu của trẻ, chia nhỏ hoạt động, dùng hỗ trợ trực quan hoặc tăng cơ hội giao tiếp có thể vẫn rất hữu ích. Nhưng cách áp dụng ở lớp học Nhật, nhà ông bà ở Việt Nam hoặc phòng trị liệu mới sẽ khác nhau.
Gia đình nên nói với chuyên viên mới điều gì từng hiệu quả, đồng thời mở ra khả năng điều chỉnh để phù hợp văn hóa và điều kiện hiện tại.
Khi chuyển nước, hồ sơ cũ nên được tóm tắt theo cách dễ dùng. Chuyên viên mới cần biết mục tiêu cũ, cách hỗ trợ từng hiệu quả, điều không hiệu quả, ngôn ngữ trẻ dùng, môi trường trẻ sắp vào và ưu tiên của gia đình. Một bản dịch nguyên văn dài có thể ít hữu ích hơn một bản tóm tắt rõ về đời sống hiện tại.
Gia đình cũng nên cẩn thận với việc so sánh chuyên viên hai nước theo kiểu bên nào đúng hơn. Mỗi hệ thống có nguồn lực, quy trình và ngôn ngữ chuyên môn riêng. Điều quan trọng là giữ cuộc trao đổi tập trung vào trẻ: hiện tại trẻ cần gì để tham gia an toàn và có phẩm giá hơn.
Đưa gia đình và trẻ vào việc đặt mục tiêu
Mục tiêu xuyên quốc gia rất dễ trở thành mục tiêu của người lớn. Chuyên viên muốn tiếp tục kế hoạch, trường muốn trẻ theo lớp, gia đình muốn trẻ hòa nhập với họ hàng. Nhưng trẻ cũng cần có tiếng nói phù hợp với tuổi và khả năng giao tiếp. Trẻ có thể cho biết điều gì khó, nơi nào làm trẻ sợ, người nào trẻ muốn nói chuyện hoặc kỹ năng nào trẻ thấy có ý nghĩa.
Gia đình cũng không nên bị xem chỉ là người thực hiện bài tập. Họ biết bối cảnh thật của trẻ: nhà có bao nhiêu người, thời gian di chuyển, ngôn ngữ dùng trong nhà, kỳ vọng họ hàng, tài chính và mức sức của người chăm sóc. Mục tiêu không tính đến những điều này dễ đẹp trên giấy nhưng khó sống được.
Tránh biến chuyển nước thành mất tiến bộ
Khi trẻ mệt, im lặng hơn hoặc quay lại một số hành vi cũ sau khi chuyển nước, người lớn có thể nghĩ trẻ tụt lùi. Đôi khi đó là phản ứng với thay đổi lớn, cần thời gian ổn định trước khi đánh giá lại.
Mục tiêu xuyên quốc gia nên đủ ổn định để giữ hướng, nhưng đủ mềm để không ép trẻ vào bối cảnh đã không còn tồn tại.
Sau khi chuyển môi trường, nên có giai đoạn quan sát lại. Trong thời gian này, người lớn có thể giữ vài nguyên tắc quen thuộc như báo trước, hỗ trợ hình ảnh, thời gian nghỉ và cách giao tiếp an toàn, nhưng chưa vội kết luận trẻ mất kỹ năng. Trẻ có thể đang xử lý ngôn ngữ, khí hậu, tiếng ồn, họ hàng, trường mới và nhịp sinh hoạt mới cùng lúc.
Một mục tiêu tốt trong bối cảnh hai nước không phải là sao chép kế hoạch cũ, mà là giữ được giá trị cốt lõi: trẻ được hiểu, được tham gia, được an toàn và có thêm lựa chọn trong môi trường thật của mình.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra thực hành dựa trên chứng cứ, hỗ trợ gia đình và giáo dục hòa nhập.