Khi trẻ dễ cáu, khó tập trung, bùng nổ cảm xúc, không muốn đi học hoặc rất khó chuyển hoạt động, người lớn thường nghĩ ngay đến hành vi. Nhưng trước khi kết luận trẻ cố tình không hợp tác, gia đình và người hỗ trợ nên nhìn cả giấc ngủ và nề nếp sinh hoạt.
Giấc ngủ không giải thích mọi khó khăn của trẻ. Tuy vậy, thiếu ngủ, khó vào giấc, thức giấc ban đêm hoặc lịch sinh hoạt quá thay đổi có thể làm cảm xúc, chú ý, học tập và khả năng tự điều chỉnh của trẻ trở nên khó hơn. Nhìn vào giấc ngủ là một cách mở rộng bức tranh, không phải một cách đổ lỗi cho gia đình.
Một ngày khó khăn có thể bắt đầu từ đêm hôm trước
Trẻ không ngủ đủ hoặc ngủ không yên có thể vẫn chạy nhảy rất nhiều vào ban ngày. Vì vậy, người lớn dễ bỏ qua khả năng trẻ đang mệt. Ở một số trẻ, mệt mỏi không hiện ra như buồn ngủ, mà hiện ra như hiếu động hơn, dễ khóc hơn, khó chờ hơn hoặc khó chịu hơn với âm thanh, ánh sáng và yêu cầu của người lớn.
Khi trẻ có khó khăn phát triển, ảnh hưởng của giấc ngủ có thể càng rõ. Một trẻ vốn khó chuyển hoạt động có thể bùng nổ mạnh hơn vào buổi sáng nếu đêm trước ngủ muộn. Một trẻ vốn nhạy cảm với âm thanh có thể chịu tiếng ồn kém hơn khi mệt. Một trẻ vốn khó tập trung có thể mất dấu hướng dẫn nhanh hơn nếu thức giấc nhiều lần trong đêm.
Vì vậy, khi quan sát hành vi ban ngày, gia đình có thể ghi thêm đêm trước trẻ ngủ khoảng thế nào, có khó vào giấc không, có thức giấc không và buổi sáng trẻ tỉnh dậy ra sao. Thông tin này giúp buổi tư vấn cụ thể hơn.
Nề nếp trước khi ngủ là tín hiệu cho cơ thể
Nề nếp trước khi ngủ không cần phức tạp. Điều quan trọng là cơ thể trẻ nhận được tín hiệu lặp lại rằng ngày đang chậm lại và giấc ngủ đang đến gần. Với nhiều trẻ, sự lặp lại này giúp giảm lo lắng vì trẻ biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Một nề nếp có thể rất đơn giản như tắm, thay đồ ngủ, đánh răng, đọc sách ngắn, ôm chúc ngủ ngon và tắt đèn. Với trẻ nhạy cảm hoặc khó chuyển hoạt động, trình tự quen thuộc có thể quan trọng hơn độ dài của từng bước. Nếu mỗi tối diễn ra theo một kiểu quá khác nhau, trẻ có thể mất nhiều năng lượng hơn để đoán điều sắp xảy ra.
Nề nếp cũng cần phù hợp với gia đình. Một gia đình có cha mẹ đi làm ca tối, sống trong nhà nhỏ hoặc có nhiều con sẽ không thể áp dụng y nguyên lời khuyên trên mạng. Mục tiêu không phải là tạo một nghi thức hoàn hảo, mà là tìm vài điểm ổn định đủ để trẻ cảm thấy an toàn hơn.
Màn hình và hoạt động kích thích có thể làm trẻ khó chậm lại
Nhiều nguồn y tế khuyến nghị giảm thiết bị điện tử trước giờ ngủ. Với trẻ em, màn hình không chỉ ảnh hưởng qua ánh sáng. Nội dung nhanh, âm thanh mạnh, trò chơi có phần thưởng liên tục hoặc video khó dừng có thể làm trẻ khó chuyển từ trạng thái kích thích sang trạng thái nghỉ.
Nếu gia đình không thể bỏ màn hình ngay, có thể bắt đầu bằng việc quan sát. Trẻ khó vào giấc hơn sau loại nội dung nào, khó dừng hơn khi xem ở thời điểm nào, và phản ứng ra sao nếu được báo trước. Một số trẻ cần quy tắc rõ hơn về thời điểm kết thúc, một số trẻ cần hoạt động thay thế đủ hấp dẫn, và một số trẻ cần người lớn cùng chuyển sang hoạt động yên tĩnh.
Điều cần tránh là biến chuyện ngủ thành cuộc chiến mỗi tối. Nếu tắt màn hình luôn dẫn đến bùng nổ, vấn đề có thể nằm ở cách chuyển hoạt động, không chỉ ở bản thân thiết bị.
Khó ngủ không phải lúc nào cũng do thói quen
Có những trường hợp nề nếp tốt hơn có thể giúp nhiều. Nhưng cũng có những trẻ khó ngủ vì lo âu, đau, dị ứng, khó thở khi ngủ, ác mộng, thay đổi gia đình, ADHD, ASD, khó khăn cảm giác hoặc các yếu tố sức khỏe khác. Khi đó, lời khuyên chung về giờ ngủ có thể không đủ.
Gia đình nên chú ý nếu trẻ ngáy nhiều, thở bất thường khi ngủ, rất khó đánh thức, buồn ngủ quá mức ban ngày, thường xuyên thức giấc hoảng sợ, mất ngủ kéo dài, hoặc khó ngủ làm cả gia đình kiệt sức. Những tình huống như vậy nên được trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên phù hợp.
Việc tìm hỗ trợ không có nghĩa là gia đình thất bại. Giấc ngủ chịu ảnh hưởng của cơ thể, cảm xúc, môi trường và nhịp sống. Có lúc gia đình cần người khác cùng nhìn để tìm nguyên nhân.
Giấc ngủ cũng liên quan đến trường học và trị liệu
Khi trẻ đi học hoặc tham gia trị liệu, thông tin về giấc ngủ có thể rất hữu ích. Nếu giáo viên thấy trẻ mất tập trung vào thứ Hai, hoặc chuyên viên thấy trẻ khó tham gia hơn sau một đêm ngủ ít, đó không phải chi tiết nhỏ.
Gia đình không cần chia sẻ mọi chuyện riêng tư. Nhưng nếu giấc ngủ đang ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt của trẻ, việc nói với giáo viên hoặc chuyên viên rằng gần đây trẻ khó ngủ, dậy sớm hoặc rất mệt có thể giúp người lớn điều chỉnh kỳ vọng trong ngày đó.
Một số ngày, mục tiêu của trẻ có thể không phải là học thêm kỹ năng mới. Mục tiêu có thể là đi qua ngày an toàn hơn, giảm yêu cầu quá khó và giữ một vài điểm ổn định để trẻ không quá tải.
Bắt đầu từ một thay đổi nhỏ
Khi gia đình đang mệt vì giấc ngủ của trẻ, những lời khuyên dài có thể làm họ thêm áp lực. Một thay đổi nhỏ, nếu phù hợp và duy trì được, thường tốt hơn một kế hoạch hoàn hảo nhưng chỉ làm được hai ngày.
Gia đình có thể bắt đầu bằng việc giữ một thời điểm thức dậy tương đối ổn định, làm một trình tự ngắn trước khi ngủ, giảm tranh cãi trong nửa giờ cuối ngày, hoặc ghi lại vài đêm để xem mẫu lặp lại. Sau đó, gia đình mới quyết định có cần thay đổi thêm hay cần hỏi chuyên viên.
Giấc ngủ không phải là phần tách rời khỏi phát triển. Nó là nền của rất nhiều điều trẻ làm ban ngày: học, chơi, giao tiếp, ăn, chuyển hoạt động và điều chỉnh cảm xúc. Khi người lớn nhìn giấc ngủ bằng sự tò mò thay vì phán xét, gia đình có thêm một con đường để hiểu trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả sức khỏe giấc ngủ, nề nếp trước khi ngủ, thiết bị điện tử trước giờ ngủ và dấu hiệu nên trao đổi với chuyên viên.