Một số trẻ rất nhạy với âm thanh, ánh sáng, mùi, quần áo, thức ăn hoặc việc bị chạm vào người. Một số trẻ lại luôn tìm cảm giác mạnh như chạy, nhảy, xoay, ôm chặt, nhai đồ vật hoặc đập tay vào bề mặt. Những phản ứng này có thể ảnh hưởng đến ăn uống, ngủ, học tập, đi ra ngoài và quan hệ trong gia đình.
Ghi chú cảm giác tại nhà không phải là bảng chẩn đoán. Nó là cách gia đình thu thập dữ liệu đời sống để trao đổi rõ hơn với bác sĩ, chuyên viên hoạt động trị liệu, giáo viên hoặc người hỗ trợ. Ghi chú tốt giúp người lớn thấy bối cảnh, không chỉ thấy hành vi.
Ghi tình huống cụ thể thay vì nhãn chung
Viết “trẻ sợ tiếng ồn” thường chưa đủ. Gia đình nên ghi trẻ phản ứng với tiếng gì, ở mức nào, kéo dài bao lâu và sau đó trẻ có hồi phục được không. Trẻ có thể bịt tai khi máy hút bụi chạy gần, nhưng vẫn nghe nhạc nhỏ được. Trẻ có thể tránh thức ăn mềm dính, nhưng lại ăn tốt đồ giòn. Những khác biệt nhỏ này rất quan trọng.
Khi ghi cụ thể, gia đình bắt đầu thấy mô hình. Có thể vấn đề không phải là mọi tiếng ồn, mà là tiếng bất ngờ. Có thể trẻ không ghét tắm, mà sợ nước chảy lên mặt. Có thể trẻ không “kén ăn” theo nghĩa thông thường, mà đang tránh một kết cấu làm cơ thể khó chịu.
Ghi chú nên có thời điểm, nơi xảy ra, điều vừa xảy ra trước đó và phản ứng của người lớn. Nếu trẻ bùng nổ ở siêu thị sau khi đi học về, chưa ăn và xung quanh đông người, bối cảnh đó khác với việc trẻ bùng nổ ngay sau khi ngủ dậy ở nhà.
Ghi cả điều giúp trẻ ổn hơn
Nhiều gia đình chỉ ghi lúc trẻ khó, vì đó là lúc người lớn mệt nhất. Nhưng điều giúp trẻ ổn hơn cũng quan trọng không kém. Nếu trẻ bình tĩnh hơn khi có tai nghe, áo mềm, góc nghỉ, ánh sáng dịu, hoạt động vận động trước giờ học hoặc được báo trước bằng hình ảnh, những thông tin này có thể chuyển thành điều chỉnh ở nhà và trường.
Không phải mọi cách tự điều chỉnh của trẻ đều cần loại bỏ. Nếu trẻ ôm gối, lắc nhẹ, đi lại một vòng hoặc nhai đồ an toàn để bình tĩnh, người lớn có thể xem đó là tín hiệu cơ thể đang tìm cách ổn định. Điều cần kiểm tra là cách đó có an toàn, có ảnh hưởng đến học tập hoặc người khác không, và có lựa chọn thay thế nào phù hợp hơn không.
Ghi chú cũng nên ghi điều không hiệu quả. Có khi người lớn càng nhắc bằng lời dài, trẻ càng quá tải. Có khi đưa trẻ ra khỏi nơi ồn giúp nhanh hơn nhiều so với cố giải thích tại chỗ.
Nhìn phản ứng cảm giác trong cả ngày sống
Phản ứng cảm giác không chỉ xuất hiện trong một hoạt động riêng. Một buổi sáng khó mặc quần áo có thể ảnh hưởng đến việc đi học. Một ngày ở lớp quá ồn có thể làm trẻ bùng nổ khi về nhà. Một giấc ngủ kém có thể làm ngưỡng chịu đựng cảm giác thấp hơn vào hôm sau.
Vì vậy, gia đình không nên chỉ ghi khoảnh khắc trẻ phản ứng mạnh. Nên nhìn cả chuỗi: trẻ đã ngủ thế nào, ăn thế nào, có thay đổi lịch không, hôm đó có sự kiện đặc biệt không, và sau phản ứng trẻ cần bao lâu để ổn lại.
Cách nhìn này giúp tránh trách trẻ. Nó cũng giúp người lớn chuẩn bị trước những ngày có nhiều kích thích, như lễ hội trường, đi tàu đông, thăm họ hàng hoặc khám bệnh.
Khi nào cần hỏi chuyên viên
Gia đình nên trao đổi với chuyên viên nếu phản ứng cảm giác làm trẻ tránh nhiều hoạt động cần thiết, ăn quá ít, ngủ kém kéo dài, thường xuyên bùng nổ, tự làm đau mình, gây nguy hiểm khi tìm cảm giác, hoặc gia đình không biết cách hỗ trợ an toàn. Trong các trường hợp liên quan đến ăn uống, nuốt, đau, co giật, giảm nghe, giảm nhìn hoặc bệnh lý khác, cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên phù hợp.
Mục tiêu không phải là bắt trẻ chịu đựng mọi kích thích. Mục tiêu là hiểu cơ thể trẻ, giảm rào cản không cần thiết và giúp trẻ tham gia đời sống với mức an toàn cao hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách nhìn về cảm giác, hoạt động trị liệu và theo dõi phát triển trong đời sống trẻ.