Một số trẻ khi quá căng thẳng có thể đập đầu, tự cắn, tự đánh, cào da hoặc lao người vào đồ vật. Những hành vi này làm gia đình rất sợ. Dù nguyên nhân là gì, khi trẻ tự làm đau mình, an toàn cần được đặt lên trước mọi giải thích.

Bài viết này nói về trẻ nhỏ hoặc trẻ có nhu cầu hỗ trợ phát triển có hành vi tự gây tổn thương trong sinh hoạt. Nếu trẻ lớn hơn có ý nghĩ muốn chết, nói muốn biến mất, tự cắt, tự làm hại có chủ ý hoặc có nguy cơ cấp cứu, gia đình cần tìm hỗ trợ khẩn cấp từ dịch vụ y tế, cấp cứu hoặc đường dây hỗ trợ tại địa phương.

Không nên dùng bài viết này để tự quyết định rằng hành vi của trẻ là nhẹ hay nặng. Mỗi gia đình cần nhìn vào mức tổn thương, tần suất, tốc độ leo thang, khả năng giữ an toàn ở nhà và việc người lớn có còn kiểm soát được tình huống hay không. Khi không chắc, hỏi chuyên viên hoặc dịch vụ y tế sớm thường an toàn hơn là chờ thêm vài tuần.

Không xem nhẹ vì nghĩ trẻ chỉ ăn vạ

Một số hành vi tự gây tổn thương có thể xuất hiện khi trẻ không có cách giao tiếp, quá tải cảm giác, đau, lo lắng, thất vọng hoặc bị kẹt trong yêu cầu quá khó. Nhưng dù hành vi có chức năng gì, người lớn không nên xem nhẹ chỉ vì nghĩ trẻ muốn gây chú ý.

Chú ý đến trẻ khi có nguy cơ bị thương không phải là chiều hư. Đó là bảo vệ an toàn. Sau khi an toàn được đảm bảo, gia đình và chuyên viên mới xem cách phản ứng của người lớn có vô tình làm hành vi lặp lại không, và trẻ cần kỹ năng thay thế nào.

Nếu hành vi để lại vết thương, làm trẻ choáng, chảy máu, có nguy cơ tổn thương đầu, mắt, răng hoặc xương, gia đình cần trao đổi y tế sớm. Không nên tự xử lý như một vấn đề kỷ luật đơn thuần.

Nhận biết ngưỡng cần hỗ trợ khẩn cấp

Gia đình cần tìm hỗ trợ ngay nếu trẻ có dấu hiệu chấn thương đầu, khó thở, mất ý thức, co giật mới xuất hiện, chảy máu không kiểm soát, tự làm đau bằng vật nguy hiểm, hoặc người lớn không thể giữ môi trường an toàn. Nếu trẻ nói về cái chết, muốn biến mất, muốn tự làm hại có chủ ý, hoặc đã chuẩn bị cách làm hại mình, cần xem đây là tình huống khẩn cấp về sức khỏe tâm thần.

Ngưỡng khẩn cấp không chỉ phụ thuộc vào vết thương nhìn thấy. Một hành vi tăng nhanh về cường độ, xảy ra nhiều lần trong ngày, xuất hiện ở nhiều nơi hoặc làm anh chị em trong nhà sợ hãi cũng là dấu hiệu gia đình cần thêm hỗ trợ. Việc gọi hỗ trợ không có nghĩa gia đình thất bại; đó là cách giảm nguy cơ cho trẻ và cho cả nhà.

Ghi lại bối cảnh để tìm mẫu lặp lại

Khi gia đình quá hoảng, rất khó nhớ chuyện xảy ra trước đó. Ghi lại vài chi tiết sau khi tình huống qua đi có thể giúp tìm mẫu lặp lại. Trẻ tự làm đau khi bị từ chối, khi có tiếng ồn, khi đau bụng, khi phải chuyển hoạt động, khi quá mệt hay khi không diễn đạt được nhu cầu.

Gia đình cũng nên ghi điều đã giúp giảm hành vi. Có phải ra chỗ yên tĩnh, giảm lời nói, ôm sâu nếu trẻ thích, đưa hình ảnh, cho nghỉ, hay kiểm tra đau. Những thông tin này rất quan trọng khi trao đổi với bác sĩ, nhà tâm lý hoặc chuyên viên trị liệu.

Không cần tìm một nguyên nhân duy nhất. Nhiều yếu tố có thể cùng xuất hiện. Mục tiêu của ghi chép là làm tình huống bớt mơ hồ, không phải tìm ai có lỗi.

Nếu trẻ không nói được hoặc khó diễn đạt, gia đình có thể ghi cả dấu hiệu cơ thể trước hành vi như bịt tai, đi qua đi lại, nín thở, khóc không ra tiếng, nhìn vào cửa, gãi người hoặc đẩy đồ ăn. Những dấu hiệu nhỏ này giúp người lớn can thiệp sớm hơn, trước khi trẻ phải dùng đến hành vi gây đau để thoát khỏi tình huống.

Giữ môi trường an toàn hơn trong lúc chờ hỗ trợ

Nếu trẻ có nguy cơ tự làm đau, gia đình cần xem lại môi trường. Các góc sắc, vật cứng, đồ dễ vỡ, nơi cao hoặc khu vực không có người giám sát cần được chú ý. Khi trẻ bắt đầu có dấu hiệu căng, giảm kích thích và chuyển đến nơi an toàn có thể quan trọng hơn việc tiếp tục yêu cầu.

Người lớn nên dùng lời ít, giọng bình tĩnh và hành động bảo vệ rõ. Nếu phải chặn hành vi, cần làm theo cách ít gây đau và chỉ nhằm giữ an toàn. Việc giữ, ép hoặc phạt nặng có thể làm trẻ sợ hơn và tăng nguy cơ nếu không có hướng dẫn chuyên môn.

Gia đình cũng cần bảo vệ chính mình. Nếu tình huống vượt quá khả năng kiểm soát, tìm người hỗ trợ hoặc dịch vụ khẩn cấp là cần thiết.

Anh chị em trong nhà cũng cần được bảo vệ. Nếu các em chứng kiến hành vi tự gây tổn thương nhiều lần, người lớn nên giải thích ngắn rằng trẻ đang gặp khó khăn và người lớn đang tìm cách giữ an toàn, không để anh chị em nghĩ mình phải can thiệp hoặc chịu trách nhiệm. Khi có thể, cần có một người lớn khác đưa các em ra nơi yên hơn trong lúc xử lý tình huống.

Cần kế hoạch chuyên môn và phối hợp

Hành vi tự gây tổn thương lặp lại nên được trao đổi với chuyên viên. Bác sĩ có thể xem yếu tố đau, giấc ngủ, tiêu hóa, thần kinh hoặc sức khỏe khác. Nhà tâm lý hoặc chuyên viên hành vi có thể phân tích chức năng hành vi. Nhà hoạt động trị liệu có thể xem cảm giác và điều chỉnh môi trường. Nhà ngôn ngữ trị liệu có thể hỗ trợ cách giao tiếp thay thế nếu trẻ chưa nói được nhu cầu.

Nếu trẻ đi học hoặc đi cơ sở hỗ trợ, kế hoạch an toàn cần được chia sẻ với nơi đó. Mọi người nên biết dấu hiệu sớm, cách giảm kích thích, điều không nên làm và khi nào cần gọi gia đình hoặc hỗ trợ y tế.

Gia đình không cần chịu đựng một mình. Khi trẻ tự làm đau mình, việc tìm hỗ trợ sớm là một phần của chăm sóc yêu thương và có trách nhiệm.

Kế hoạch chuyên môn cũng nên nói rõ cách đánh giá lại. Nếu sau một thời gian hỗ trợ mà hành vi không giảm, vết thương nặng hơn hoặc gia đình kiệt sức, cần xem lại giả thuyết ban đầu. Có thể trẻ đang đau, thiếu cách giao tiếp, phản ứng với thuốc, mất ngủ, bị bắt nạt, hoặc gặp thay đổi môi trường mà người lớn chưa nhìn thấy.

Nguồn tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả hành vi tự gây tổn thương, an toàn, căng thẳng gia đình và nhu cầu trao đổi chuyên môn.