Khi gặp nhà ngôn ngữ trị liệu, nhiều gia đình muốn nói trẻ ở nhà khác lắm nhưng lại khó nhớ ví dụ cụ thể. Một mẫu ngôn ngữ ngắn ghi ở nhà có thể giúp buổi tư vấn rõ hơn. Đó không phải là bài kiểm tra, mà là ghi lại cách trẻ giao tiếp trong tình huống tự nhiên.
Thông tin tốt không cần dài. Vài đoạn ngắn, đúng bối cảnh và trung thực thường hữu ích hơn một nhận xét chung.
Mẫu ngôn ngữ ở nhà đặc biệt hữu ích với trẻ song ngữ Việt Nhật, trẻ ít nói trước người lạ, trẻ dùng AAC hoặc trẻ có hành vi thay lời nói. Trong phòng đánh giá, trẻ có thể im lặng vì lo, vì không quen tiếng Nhật, hoặc vì hoạt động không giống đời sống thật. Ghi chép từ gia đình giúp chuyên viên nhìn thấy phần giao tiếp mà buổi tư vấn ngắn có thể bỏ sót.
Ghi cả lời trẻ nói và tình huống xung quanh
Gia đình có thể chọn 10 đến 15 phút trong lúc chơi, ăn, đọc sách hoặc chuẩn bị đi ngủ. Hãy ghi trẻ nói gì, dùng cử chỉ gì, người lớn nói gì trước đó và trẻ đang muốn gì. Nếu trẻ dùng tiếng Việt, tiếng Nhật hoặc trộn hai ngôn ngữ, nên ghi đúng như trẻ nói.
Ví dụ, không chỉ ghi trẻ nói ít. Hãy ghi trẻ chỉ vào ly, nói nước, nhìn mẹ, rồi kéo tay mẹ. Hoặc trẻ nghe câu lấy áo khoác nhưng lấy giày. Những chi tiết này cho thấy trẻ hiểu và diễn đạt bằng cách nào.
Nếu quay video, cần tôn trọng quyền riêng tư của trẻ và quy định của nơi quay. Video trong nhà nên chỉ dùng cho mục đích tư vấn, không đăng công khai nếu trẻ chưa thể đồng ý một cách thật sự.
Khi ghi, không cần sửa lời trẻ thành câu đúng. Nếu trẻ nói con ăn bánh nữa nữa hoặc dùng nửa tiếng Việt nửa tiếng Nhật, hãy ghi nguyên văn. Nếu người lớn đoán ý trẻ, nên ghi rõ đó là người lớn đoán, không phải trẻ nói. Nếu trẻ dùng cử chỉ, ánh mắt, kéo tay, đưa đồ vật hoặc chỉ hình, hãy ghi cả những phần đó. Ngôn ngữ không chỉ là âm thanh phát ra từ miệng.
Gia đình có thể ghi một đoạn trẻ chủ động nhiều và một đoạn trẻ gặp khó. Ví dụ, trẻ nói tốt khi chơi xe nhưng im lặng khi kể chuyện ở trường; trẻ hiểu tiếng Việt trong sinh hoạt nhưng khó làm theo hướng dẫn hai bước bằng tiếng Nhật; trẻ gọi tên đồ vật nhưng không dùng từ để nhờ giúp. Sự khác biệt giữa bối cảnh là thông tin quan trọng.
Đừng biến việc ghi chép thành áp lực cho trẻ
Mục tiêu là ghi lại giao tiếp tự nhiên, không phải luyện trẻ biểu diễn. Nếu trẻ nhận ra đang bị quay và căng thẳng, gia đình có thể chỉ ghi bằng chữ sau đó. Nếu trẻ thích xem camera và mất tự nhiên, hãy chọn lúc khác. Một mẫu ngôn ngữ tốt không cần hoàn hảo; nó cần trung thực.
Người lớn cũng nên ghi lời của mình. Đôi khi trẻ không trả lời vì câu hỏi quá dài, người lớn hỏi quá nhiều câu liên tiếp, hoặc không có thời gian chờ. Chuyên viên có thể dùng thông tin này để gợi ý cách nói ngắn hơn, chờ lâu hơn hoặc thêm hình ảnh hỗ trợ. Đây không phải là đổ lỗi cho cha mẹ; đó là nhìn hệ thống giao tiếp hai chiều.
Mẫu ngôn ngữ không thay thế đánh giá chuyên môn
Gia đình không cần tự phân tích đúng sai phức tạp. Việc cần làm là mang thông tin đến cho chuyên viên. Nhà ngôn ngữ trị liệu sẽ xem vốn từ, câu, âm lời nói, hiểu lời, lượt giao tiếp, mục đích giao tiếp và ảnh hưởng của môi trường.
Với trẻ song ngữ, mẫu ở nhà rất quan trọng vì chuyên viên có thể không nghe được toàn bộ ngôn ngữ trẻ dùng trong gia đình. Gia đình nên giải thích từ nào là tiếng Việt, từ nào là tiếng Nhật và trẻ dùng với ai.
Nếu trẻ có ngày nói nhiều, ngày nói ít, hãy ghi cả hai kiểu ngày. Sự thay đổi theo mệt, bệnh, môi trường ồn hoặc người giao tiếp cũng là thông tin đáng giá. Nếu trẻ dùng AAC, hãy ghi trẻ có tự tìm biểu tượng không, người lớn có làm mẫu không, trẻ dùng AAC để yêu cầu, từ chối, bình luận hay chỉ trong giờ luyện tập.
Khi mang mẫu đến buổi tư vấn, gia đình có thể nói trước mục đích: chúng tôi muốn chuyên viên hiểu cách con giao tiếp ở nhà. Nếu có video, nên hỏi nơi tư vấn có quy định nhận video không. Nếu không thể chia sẻ video, ghi chép bằng chữ vẫn có giá trị. Điều quan trọng là gia đình và chuyên viên cùng nhìn vào ví dụ thật thay vì chỉ nói trẻ nói ít hoặc trẻ không nghe lời.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra vai trò của quan sát ngôn ngữ tự nhiên, đánh giá ngôn ngữ và hỗ trợ gia đình.