Một số trẻ không nhận ra mình đói, mệt, đau, nóng, lạnh hoặc cần đi vệ sinh cho đến khi cơ thể đã quá căng. Khi đó, trẻ có thể bùng nổ cảm xúc, khóc, cáu gắt, nằm xuống hoặc không hợp tác. Người lớn chỉ thấy hành vi mà không thấy tín hiệu cơ thể phía sau.

Cảm nhận tín hiệu bên trong cơ thể thường được gọi là interoception. Đây là lĩnh vực đang được quan tâm trong hoạt động trị liệu và hỗ trợ cảm xúc, nhưng cần được nói cẩn thận, không biến thành giải thích duy nhất cho mọi hành vi.

Giúp trẻ nối cảm giác cơ thể với lời nói

Gia đình có thể nói ngắn trong tình huống thật: bụng con đang đói, cơ thể con mệt, con cần nghỉ, tay con đau. Khi trẻ nghe lời gọi tên lặp lại, trẻ có thể dần liên kết cảm giác cơ thể với cảm xúc và hành động. Điều này hiệu quả hơn bài giảng dài sau khi trẻ đã bùng nổ.

Hình ảnh, thang cảm giác hoặc lịch đi vệ sinh cũng có thể giúp một số trẻ. Với trẻ chưa nói tốt, người lớn có thể quan sát dấu hiệu như xoa bụng, nằm xuống, cáu trước bữa ăn, nhảy nhiều khi cần đi vệ sinh hoặc tránh hoạt động khi đau. Những dấu hiệu này nên được ghi lại theo thời điểm để tìm mẫu lặp lại.

Không biến interoception thành lời giải thích duy nhất

Interoception là lĩnh vực đang được quan tâm trong hoạt động trị liệu và hỗ trợ cảm xúc, nhưng bằng chứng thực hành ở trẻ em vẫn đang phát triển. Vì vậy, không nên dùng nó để giải thích mọi hành vi. Một trẻ cáu gắt có thể đang đói, nhưng cũng có thể bị đau răng, bị bắt nạt, không hiểu yêu cầu hoặc quá tải tiếng ồn.

Hỗ trợ tốt là kết hợp nhiều câu hỏi: cơ thể trẻ đang cần gì, môi trường có quá khó không, trẻ có cách giao tiếp không và có vấn đề sức khỏe nào cần kiểm tra không. Nếu trẻ thường xuyên đau, khó ăn, mất ngủ, táo bón, tiểu khó, thay đổi hành vi đột ngột hoặc có vấn đề sức khỏe, cần hỏi bác sĩ. Hỗ trợ cảm nhận cơ thể không thay thế đánh giá y tế.

Trong sinh hoạt, gia đình có thể tạo các điểm kiểm tra cơ thể thay vì chờ đến lúc trẻ bùng nổ. Trước khi ra ngoài, trước bữa ăn, sau khi đi học về hoặc trước giờ ngủ, người lớn có thể hỏi bằng câu ngắn hoặc hình ảnh: con đói không, con cần đi vệ sinh không, cơ thể con mệt hay còn sức. Với trẻ chưa trả lời được, người lớn vẫn có thể làm mẫu cách gọi tên tín hiệu cơ thể trong tình huống thật.

Ở trường, interoception có thể liên quan đến việc trẻ không xin đi vệ sinh, không báo đau, hoặc chỉ bùng nổ khi đã quá mệt. Giáo viên không cần dùng thuật ngữ chuyên môn để hỗ trợ. Điều quan trọng là có lịch nghỉ, nước uống dễ tiếp cận, cách báo khó chịu và người lớn tin rằng thay đổi hành vi có thể là tín hiệu cơ thể. Cách nhìn này giúp giảm trách mắng và tăng quan sát an toàn.

Không nên hỏi cảm giác bằng cách quá trừu tượng

Nhiều trẻ không trả lời được câu con cảm thấy thế nào, không phải vì trẻ không có cảm giác, mà vì câu hỏi quá rộng. Người lớn có thể hỏi cụ thể hơn: bụng con đói hay no, đầu con đau không, cơ thể con còn sức hay hết sức, con nóng hay lạnh. Nếu trẻ vẫn khó trả lời, có thể cho lựa chọn bằng hình ảnh, cử chỉ hoặc thang đơn giản.

Cần nhớ rằng trẻ có thể học dần qua trải nghiệm lặp lại. Khi người lớn nói trước bữa ăn con dễ cáu, có thể bụng đang đói, mình ăn một chút rồi xem cơ thể thế nào, trẻ được nghe một cách nối hành vi với tín hiệu cơ thể. Lời gọi tên như vậy nên nhẹ nhàng, không dùng để trách trẻ rằng con cáu vì con không biết cơ thể mình.

Khi tín hiệu cơ thể thay đổi đột ngột, cần nghĩ đến sức khỏe

Nếu một trẻ vốn ổn nhưng đột ngột bùng nổ nhiều, không ngủ, bỏ ăn, kêu đau, đi vệ sinh khác thường hoặc tránh hoạt động quen thuộc, không nên chỉ giải thích bằng cảm xúc hay interoception. Cơ thể có thể đang có vấn đề cần kiểm tra. Trẻ khó giao tiếp càng có nguy cơ biểu hiện bệnh bằng hành vi.

Gia đình và trường nên ghi lại thay đổi theo thời gian, kèm thông tin ăn ngủ, đau, thuốc, bệnh gần đây và sự kiện căng thẳng. Ghi chép này giúp bác sĩ hoặc chuyên viên phân biệt giữa vấn đề sức khỏe, môi trường quá tải, khó giao tiếp và nhu cầu hỗ trợ cảm xúc. Cách tiếp cận thận trọng bảo vệ trẻ khỏi việc bị trách oan.

Nguồn tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra interoception, cảm xúc và hoạt động trị liệu.