Năm đầu đời là giai đoạn trẻ thay đổi rất nhanh. Trẻ học nhìn mặt người thân, quay đầu theo âm thanh, cười, với tay, lẫy, ngồi, bò hoặc di chuyển theo cách riêng. Gia đình thường vừa vui, vừa lo khi thấy con mình khác nhịp với trẻ khác.
Quan sát phát triển trong năm đầu đời không phải là kiểm tra trẻ mỗi ngày. Mục tiêu là nhận ra cách trẻ dùng cơ thể, giác quan, tiếng khóc, ánh mắt và tương tác để kết nối với thế giới. Nếu có lo lắng rõ ràng, gia đình nên trao đổi với bác sĩ hoặc nơi tư vấn phù hợp, thay vì tự chờ quá lâu.
Nhìn nhiều lĩnh vực cùng lúc
Ở trẻ nhỏ, phát triển vận động, giao tiếp, ăn ngủ và tương tác gắn chặt với nhau. Một trẻ biết lẫy nhưng ít nhìn mặt người khác cần được quan sát theo hướng khác với trẻ giao tiếp tốt nhưng vận động chậm hơn một chút. Vì vậy, gia đình không nên chỉ nhìn một kỹ năng riêng lẻ.
Gia đình có thể chú ý trẻ có phản ứng với âm thanh không, có nhìn mặt người chăm sóc không, có cười đáp lại không, có dùng tay với đồ vật không, có kiểm soát đầu và thân dần tốt hơn không. Những dấu hiệu này không phải để tạo áp lực, mà để giúp gia đình có thông tin cụ thể khi đi khám.
Nếu trẻ có vẻ mất kỹ năng đã từng có, ít phản ứng rõ rệt, khó ăn, khó thở, co giật, hoặc gia đình có cảm giác bất thường kéo dài, nên hỏi bác sĩ sớm.
Mốc phát triển là gợi ý, không phải bảng điểm
Mốc phát triển giúp gia đình biết nhiều trẻ thường làm được điều gì ở một độ tuổi nhất định. Tuy nhiên, mỗi trẻ có nhịp riêng. Điều quan trọng là xu hướng phát triển và bối cảnh sức khỏe của trẻ, không phải so từng ngày với trẻ khác.
Khi đi khám định kỳ, gia đình nên nói rõ điều mình thấy. Ví dụ, trẻ ít nhìn mặt người lớn, không quay lại với âm thanh lớn, rất khó bú, hoặc không dùng hai tay giống nhau. Những mô tả cụ thể giúp bác sĩ quyết định có cần theo dõi thêm hay không.
Năm đầu đời là thời gian gia đình học cách hiểu tín hiệu của trẻ. Nếu gia đình được hỗ trợ sớm, trẻ và người chăm sóc đều có nền an toàn hơn cho những bước phát triển tiếp theo.
Gia đình cũng nên quan sát người chăm sóc có hiểu tín hiệu của trẻ dễ hơn theo thời gian không. Trẻ khóc vì đói, mệt, đau, quá kích thích hoặc cần được bế có thể rất giống nhau lúc đầu. Nếu cha mẹ luôn cảm thấy không thể đọc được tín hiệu của trẻ, hoặc trẻ rất khó được dỗ dịu trong thời gian dài, đây cũng là điều nên trao đổi khi khám định kỳ.
Với trẻ sinh non, sinh nhẹ cân, từng nằm viện hoặc có bệnh nền, mốc phát triển cần được nhìn trong bối cảnh y tế riêng. Gia đình không nên tự so sánh một cách cứng nhắc với trẻ khác. Hãy hỏi bác sĩ cách theo dõi phù hợp và khi nào cần đánh giá thêm. Việc hỏi sớm giúp gia đình có kế hoạch, không phải kết luận trẻ có vấn đề nặng.
Gia đình nên mang ví dụ thật đến buổi khám
Khi lo lắng, câu nói con có vẻ chậm có thể quá chung để bác sĩ hiểu ngay. Gia đình nên chuẩn bị vài ví dụ thật, như trẻ không quay đầu khi có tiếng động lớn, ít nhìn mặt khi được bế, không dùng hai tay giống nhau, rất khó bú, hoặc khó được dỗ dịu sau khi đã đáp ứng nhu cầu cơ bản. Nếu có video ngắn trong sinh hoạt bình thường, gia đình có thể hỏi trước xem bác sĩ có thể xem không.
Điều quan trọng là mô tả điều xảy ra, không tự gắn nhãn. Thay vì nói con tự kỷ phải không, gia đình có thể nói con ít nhìn mặt, ít cười đáp lại và gia đình muốn biết có cần theo dõi thêm không. Cách nói này giúp buổi khám tập trung vào quan sát và bước tiếp theo.
Người chăm sóc cũng cần được chăm sóc
Năm đầu đời có thể rất mệt, nhất là khi trẻ khó ăn, khó ngủ hoặc khó được dỗ. Nếu cha mẹ thiếu ngủ kéo dài, lo âu nhiều hoặc cảm thấy mình không đủ sức chăm trẻ, đó không phải là thất bại cá nhân. Gia đình nên nói với bác sĩ, y tá, trung tâm y tế địa phương hoặc người hỗ trợ đáng tin cậy.
Sự phát triển của trẻ không tách khỏi sức khỏe của người chăm sóc. Khi người lớn được nghỉ ngơi, được giải thích rõ và có người cùng theo dõi, họ dễ nhận ra tín hiệu của trẻ hơn. Hỗ trợ sớm vì vậy không chỉ dành cho trẻ, mà còn dành cho cả mối quan hệ chăm sóc quanh trẻ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách mô tả mốc phát triển, theo dõi phát triển và bước trao đổi khi gia đình lo lắng.