Trước tuổi dậy thì, trẻ bắt đầu cần nhiều quyền riêng tư hơn và cũng gặp nhiều yêu cầu mới về cơ thể, thời gian, học tập, quan hệ bạn bè và giao tiếp với người lớn ngoài gia đình. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, nếu chờ đến khi khó khăn bùng lên mới dạy kỹ năng tự lập, cả trẻ và gia đình sẽ rất áp lực.
Tự lập không có nghĩa là làm mọi thứ một mình. Nó có nghĩa là trẻ có thêm phần chủ động, hiểu cơ thể mình hơn, biết điều gì mình cần và biết cách nhận hỗ trợ khi cần.
Bắt đầu từ chăm sóc cơ thể và quyền riêng tư
Trẻ có thể cần học tắm rửa, thay đồ, dùng đồ vệ sinh cá nhân, chăm sóc kinh nguyệt nếu phù hợp, dùng lăn khử mùi, chăm sóc da hoặc nhận biết khi cơ thể cần nghỉ. Những chủ đề này nên được nói bằng ngôn ngữ rõ ràng, không xấu hổ hóa cơ thể.
Nếu trẻ cần hỗ trợ thân thể, người lớn vẫn phải giữ quyền riêng tư và giải thích trước khi giúp. Trước tuổi dậy thì, điều này càng quan trọng vì trẻ có thể bắt đầu thấy ngại nhưng chưa biết nói ra. Người lớn nên hỏi trẻ muốn được hỗ trợ ở đâu, bởi ai, và phần nào trẻ muốn tự làm trước.
Kỹ năng chăm sóc cơ thể nên được chia nhỏ. Một trẻ có thể chưa tự tắm hoàn toàn nhưng có thể tự lấy khăn, tự rửa một phần cơ thể, tự chọn quần áo hoặc dùng hình ảnh để biết bước tiếp theo. Những bước này đều là tự lập.
Dạy quản lý thời gian bằng công cụ cụ thể
Nhiều trẻ không tự hình dung được thời gian. Lịch hình ảnh, đồng hồ trực quan, danh sách ngắn, chuông nhắc hoặc bảng “bây giờ và tiếp theo” có thể giúp trẻ biết bước tiếp theo. Công cụ không nên dùng như mệnh lệnh, mà như cách làm thời gian dễ hiểu hơn.
Gia đình nên chọn một kỹ năng nhỏ và luyện trong tình huống thật. Ví dụ, chuẩn bị đồ đi học tối hôm trước, tự kiểm tra lịch ngày mai, đặt đồng hồ cho giờ tắm, hoặc biết còn bao lâu trước khi rời nhà. Nếu đặt quá nhiều mục tiêu cùng lúc, trẻ dễ nản và người lớn cũng khó duy trì.
Khi trẻ làm được ở nhà nhưng chưa làm được ở trường hoặc nhà người thân, điều đó không có nghĩa trẻ cố tình. Kỹ năng tự lập cần thời gian để chuyển sang môi trường khác.
Xin giúp đỡ cũng là kỹ năng tự lập
Một trẻ biết nói “con cần giúp”, “con cần nghỉ”, “con không hiểu” hoặc đưa thẻ hỗ trợ đang có kỹ năng tự lập quan trọng. Người lớn cần phản hồi nghiêm túc để trẻ thấy việc xin hỗ trợ là an toàn.
Nếu người lớn chỉ khen khi trẻ làm một mình và trách khi trẻ cần giúp, trẻ có thể che giấu khó khăn. Trước tuổi dậy thì, điều này có thể nguy hiểm, vì trẻ sẽ gặp nhiều tình huống ngoài tầm quan sát của cha mẹ hơn.
Gia đình có thể dạy trẻ phân biệt người có thể nhờ giúp, thông tin nào không nên nói với người lạ, và cách tìm người lớn an toàn ở trường hoặc nơi công cộng. Đây là nền cho tự bảo vệ.
Giữ kỳ vọng vừa sức nhưng không hạ thấp trẻ
Một số trẻ sẽ cần hỗ trợ lâu dài trong một số việc. Điều đó không có nghĩa là không cần dạy tự lập. Mục tiêu là tăng phần trẻ có thể kiểm soát, giảm phụ thuộc không cần thiết và giữ phẩm giá của trẻ.
Ngược lại, ép trẻ tự lập quá nhanh cũng có thể gây hại. Nếu trẻ sợ, quá tải hoặc liên tục thất bại, cần chia nhỏ hơn hoặc đổi cách hỗ trợ.
Trước tuổi dậy thì, trẻ không chỉ học làm nhiều hơn. Trẻ học hiểu mình hơn, bảo vệ cơ thể hơn và tham gia quyết định về đời sống của mình nhiều hơn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra quyền trẻ em, chăm sóc cá nhân, theo dõi phát triển và hỗ trợ tự lập.