Giáo dục hòa nhập ở Việt Nam đã được nhắc đến nhiều hơn trong chính sách, dự án và thực hành trường học. Trẻ khuyết tật và trẻ có nhu cầu hỗ trợ phát triển có quyền được học, được tham gia và được tôn trọng. Tuy vậy, trải nghiệm thực tế có thể rất khác giữa thành phố và nông thôn, giữa trường công và trường tư, giữa nơi có giáo viên được tập huấn và nơi chưa có nguồn lực.
Vì vậy, khi nói về giáo dục hòa nhập ở Việt Nam, cần tránh hai cực: xem như không có gì, hoặc xem như hệ thống đã đầy đủ ở mọi nơi.
Hòa nhập không chỉ là cho trẻ vào lớp
Một trẻ có mặt trong lớp nhưng không hiểu bài, không có bạn chơi, không được điều chỉnh nhiệm vụ hoặc thường xuyên bị mắng vì khác biệt thì chưa thật sự được hòa nhập. Hòa nhập cần xem trẻ có tham gia học tập, giao tiếp, vui chơi và sinh hoạt chung theo cách phù hợp không.
Gia đình có thể hỏi trường về cách giáo viên hỗ trợ trẻ, có kế hoạch cá nhân không, trẻ được ngồi ở đâu, bạn học được hướng dẫn thế nào, khi trẻ quá tải thì làm gì và ai là người liên hệ với gia đình. Những câu hỏi cụ thể thường hữu ích hơn tranh luận chung về hòa nhập.
Ở một số nơi, trung tâm hỗ trợ giáo dục hòa nhập, dự án của tổ chức quốc tế hoặc chuyên viên địa phương có thể hỗ trợ trường. Ở nơi khác, gia đình phải tự tìm kiếm nhiều hơn. Điều này cho thấy nhu cầu xây dựng hệ thống bền vững.
So sánh với Nhật Bản cần rất cẩn thận
Nhật Bản và Việt Nam có luật, nguồn lực, sĩ số lớp, đào tạo giáo viên và dịch vụ ngoài trường khác nhau. Một cách làm ở Nhật không thể bê nguyên sang Việt Nam. Ngược lại, các mối quan hệ gia đình, cộng đồng và sự linh hoạt ở Việt Nam cũng có thể tạo ra cách hỗ trợ riêng.
Điều có thể học từ hai phía là cách đặt câu hỏi: rào cản của trẻ ở đâu, ai có thể giảm rào cản đó, trẻ có tiếng nói không, gia đình có được tôn trọng không.
Giáo dục hòa nhập là quá trình. Mỗi trường có thể bắt đầu từ một điều nhỏ nhưng thật: một chỗ ngồi phù hợp hơn, một bạn hỗ trợ, một bài học được chia bước, hoặc một cuộc họp gia đình bình tĩnh hơn.
Gia đình khi trao đổi với trường nên chuẩn bị ví dụ cụ thể về nhu cầu của trẻ. Thay vì chỉ nói con cần hòa nhập, có thể nói con cần hướng dẫn ngắn hơn, cần bạn hỗ trợ trong giờ ra chơi, cần được báo trước khi đổi hoạt động hoặc cần cách xin nghỉ khi quá tải. Những đề xuất nhỏ, rõ và có thể theo dõi thường dễ bắt đầu hơn yêu cầu quá rộng.
Chuyên viên khi viết về Việt Nam cần tránh giọng phán xét. Rào cản nguồn lực là thật, nhưng nhiều giáo viên và gia đình vẫn đang cố gắng trong điều kiện hạn chế. Bài viết hữu ích nên giúp các bên nhìn thấy bước khả thi tiếp theo, đồng thời tiếp tục nhấn mạnh quyền được học và tham gia của trẻ.
Gia đình có thể bắt đầu từ rào cản cụ thể trong lớp
Một cuộc trao đổi về hòa nhập sẽ dễ hơn nếu bắt đầu từ tình huống cụ thể. Trẻ có khó nghe chỉ dẫn khi lớp ồn không, có bị bạn trêu không, có cần ngồi gần giáo viên không, có cần bài được chia bước không, có cần cách báo nghỉ khi quá tải không. Khi rào cản được gọi tên, trường và gia đình có thể thử một điều chỉnh nhỏ rồi xem lại.
Nếu chỉ nói trẻ không theo kịp hoặc trường không hỗ trợ, hai bên dễ phòng thủ. Nếu nói trẻ hiểu tốt hơn khi giáo viên viết bước lên bảng, hoặc trẻ chơi với bạn tốt hơn khi có người lớn bắt đầu lượt chơi, cuộc nói chuyện sẽ có đường hành động. Hòa nhập cần ngôn ngữ cụ thể để đi từ quyền chung đến lớp học thật.
Cần bảo vệ trẻ khỏi hòa nhập hình thức
Hòa nhập hình thức là khi trẻ có mặt trong lớp nhưng không được học, không được giao tiếp, không có vai trò và thường xuyên bị xấu hổ. Điều này có thể xảy ra ở bất kỳ hệ thống nào nếu thiếu hỗ trợ thực chất. Vì vậy, gia đình nên hỏi không chỉ con có được nhận vào lớp không, mà con tham gia như thế nào.
Một lớp học hòa nhập tốt không nhất thiết phải hoàn hảo. Nhưng lớp đó cần có người lớn quan sát, điều chỉnh, phản hồi với gia đình và bảo vệ trẻ khỏi bạo lực hoặc trêu chọc. Khi nguồn lực hạn chế, những thay đổi nhỏ nhưng thật như chỗ ngồi, bạn hỗ trợ, hình ảnh lịch trình hoặc cách giao nhiệm vụ rõ hơn vẫn có thể tạo khác biệt.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra bối cảnh giáo dục hòa nhập và trẻ khuyết tật ở Việt Nam.