Ở tuổi dậy thì, tình bạn thường trở nên phức tạp hơn. Trẻ bắt đầu quan tâm đến nhóm, bí mật, sở thích chung, mạng xã hội và cảm giác được chấp nhận. Với trẻ có khó khăn giao tiếp hoặc khác biệt phát triển, những luật ngầm này có thể rất khó đọc.
Nếu người lớn chỉ nói “con phải hòa đồng hơn”, trẻ có thể không biết cần làm gì. Hỗ trợ tình bạn cần cụ thể và tôn trọng.
Tình bạn không chỉ là có nhiều bạn
Một trẻ có thể không cần nhóm lớn nhưng vẫn cần một vài quan hệ an toàn. Một trẻ khác muốn có bạn nhưng không biết bắt đầu cuộc trò chuyện, xử lý trêu đùa hoặc nhận ra khi mình bị lợi dụng.
Người lớn nên hỏi trẻ muốn kiểu quan hệ nào, hoạt động nào giúp trẻ dễ kết nối và tình huống nào làm trẻ căng thẳng. Không nên ép trẻ tham gia nhóm lớn chỉ để trông hòa nhập hơn.
Trường học cần phòng ngừa cô lập
Ở trung học, cô lập xã hội có thể kín đáo hơn bắt nạt trực tiếp. Trẻ có thể bị bỏ ngoài nhóm chat, không được rủ tham gia hoặc bị biến thành trò đùa. Giáo viên cần chú ý các dấu hiệu này, đặc biệt với học sinh có khuyết tật hoặc nhu cầu hỗ trợ.
Hoạt động nhóm nên có vai trò rõ, luật rõ và người lớn quan sát đủ. Khi chỉ nói “các em tự chọn nhóm”, học sinh dễ bị cô lập có thể càng bị bỏ lại.
Dạy kỹ năng mà không đổ lỗi cho trẻ
Trẻ có thể học cách bắt đầu trò chuyện, hỏi lượt, nhận biết khi người khác không thoải mái và tìm người lớn khi bị đối xử không đúng. Nhưng kỹ năng xã hội không nên biến thành yêu cầu trẻ che giấu mọi khác biệt.
Tình bạn là quyền được thuộc về, không phải bài kiểm tra trẻ phải qua một mình.
Giúp trẻ hiểu luật ngầm mà không bắt trẻ diễn vai
Ở tuổi dậy thì, nhiều quy tắc bạn bè không được nói thẳng: khi nào một câu đùa đã quá mức, khi nào nên ngừng nhắn, vì sao nhóm bạn thay đổi, hoặc tại sao một người vẫn thân hôm qua nhưng hôm nay muốn ở một mình. Trẻ cần hỗ trợ có thể rất mệt vì phải đoán các luật này.
Người lớn có thể giải thích bằng tình huống cụ thể, nhưng không nên biến mục tiêu thành việc trẻ phải che giấu toàn bộ khác biệt để được chấp nhận. Hỗ trợ tốt giúp trẻ hiểu tín hiệu xã hội quan trọng cho an toàn và quan hệ, đồng thời vẫn được là chính mình.
Tạo cơ hội kết nối quanh sở thích thật
Nhiều tình bạn bền hơn khi bắt đầu từ hoạt động chung: vẽ, game, âm nhạc, thể thao, sách, thú nuôi, khoa học hoặc một câu lạc bộ nhỏ. Với trẻ khó trò chuyện tự do, hoạt động có cấu trúc giúp giảm áp lực phải nghĩ chủ đề liên tục.
Gia đình và trường học nên tìm môi trường có quy tắc rõ, người lớn quan sát nhẹ và cơ hội lặp lại. Một lần chơi chung hiếm khi đủ để xây tình bạn; trẻ cần nhiều lần gặp an toàn để dần tin và hiểu người khác.
Theo dõi cảm xúc sau tương tác xã hội
Một số trẻ có vẻ tham gia được ở trường nhưng về nhà kiệt sức, cáu gắt hoặc thu mình. Điều này không có nghĩa là quan hệ bạn bè xấu, nhưng cho thấy trẻ cần thời gian hồi phục hoặc cách tham gia khác. Người lớn nên hỏi trẻ cảm thấy thế nào sau khi gặp bạn, không chỉ hỏi có bao nhiêu bạn.
Nếu trẻ liên tục bị trêu, bị ép làm trò, bị kiểm soát trong nhóm bạn hoặc sợ đến trường, cần xử lý như vấn đề an toàn và hòa nhập, không xem là bài học xã hội bình thường.
Người lớn cần nhìn cả quan hệ trong lớp và quan hệ online
Ở tuổi dậy thì, tình bạn ở trường thường kéo dài sang nhóm chat, trò chơi trực tuyến và mạng xã hội. Một trẻ có thể không bị bắt nạt trực tiếp trong lớp nhưng lại bị loại khỏi nhóm, bị đọc tin nhắn riêng trước mặt người khác, hoặc bị yêu cầu trả lời liên tục sau giờ học. Nếu người lớn chỉ quan sát giờ ra chơi, họ có thể bỏ sót phần quan hệ đang làm trẻ căng thẳng nhất.
Gia đình và giáo viên nên hỏi về cách trẻ kết nối với bạn sau giờ học bằng giọng bình tĩnh, không biến mọi cuộc trò chuyện online thành lỗi. Khi trẻ tin rằng người lớn sẽ lắng nghe trước khi tịch thu thiết bị hoặc mắng, trẻ có nhiều khả năng nói ra khi bị ép, bị đe dọa hoặc bị cô lập.
Hòa nhập không có nghĩa là trẻ phải chịu mọi nhóm bạn
Một số trẻ được khuyên phải “cố hòa đồng” ngay cả khi nhóm bạn khiến trẻ mệt, bị trêu hoặc phải che giấu quá nhiều khác biệt. Hòa nhập thực sự không phải là ép trẻ vào bất kỳ nhóm nào để trông giống các bạn. Hòa nhập là giúp trẻ có cơ hội tham gia quan hệ tôn trọng, có vai trò rõ và có người lớn can thiệp khi quan hệ trở nên không an toàn.
Nếu trẻ chỉ có một người bạn thân, điều đó không nhất thiết là vấn đề. Điều cần quan sát là quan hệ đó có tôn trọng hai chiều không, trẻ có được là chính mình không, và khi có xung đột trẻ có người lớn để hỏi không. Chất lượng quan hệ thường quan trọng hơn số lượng bạn bè.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hòa nhập, quan hệ bạn bè và nguy cơ bắt nạt với trẻ khuyết tật.