Nhiều phụ huynh băn khoăn có nên nói với con về chẩn đoán hoặc đặc điểm phát triển hay không. Nỗi lo thường là trẻ sẽ buồn, tự ti, dùng chẩn đoán như lý do để bỏ cuộc hoặc bị người khác nhìn khác đi. Nhưng nếu người lớn hoàn toàn tránh nói, trẻ vẫn có thể cảm thấy mình khác biệt mà không hiểu vì sao.
Điều quan trọng không phải là nói hết mọi thuật ngữ trong một lần. Điều quan trọng là giúp trẻ hiểu bản thân bằng ngôn ngữ an toàn, đúng mức và không làm trẻ thấy mình bị hỏng. Chẩn đoán, nếu được giải thích tốt, có thể là công cụ để tìm hỗ trợ, không phải cái tên thu nhỏ con người của trẻ.
Bắt đầu từ trải nghiệm của trẻ
Thay vì mở đầu bằng tên chẩn đoán, người lớn có thể bắt đầu từ điều trẻ đã biết trong đời sống: con rất nhạy với tiếng ồn, con cần thêm thời gian khi đổi hoạt động, con học tốt hơn khi nhìn hình ảnh, hoặc con khó nói ra ý khi quá mệt. Khi lời giải thích gắn với trải nghiệm thật, chẩn đoán bớt giống một nhãn xa lạ.
Với trẻ nhỏ, câu ngắn và cụ thể thường tốt hơn giải thích dài. Người lớn có thể nói rằng não và cơ thể mỗi người xử lý thông tin hơi khác nhau, nên có việc con cần cách hỗ trợ riêng. Với trẻ lớn hơn, có thể nói thêm về điểm mạnh, điểm khó, quyền riêng tư và loại hỗ trợ trẻ có thể yêu cầu ở trường hoặc trong gia đình.
Nói về điểm mạnh cùng lúc với điểm khó
Một chẩn đoán có thể giúp tìm hỗ trợ, nhưng không quyết định toàn bộ con người trẻ. Người lớn nên nói về cả sở thích, điểm mạnh, cách học phù hợp và những người có thể giúp trẻ. Nếu chỉ nói về thiếu hụt, trẻ dễ hiểu rằng mình là vấn đề. Nếu chỉ nói về điểm mạnh mà phủ nhận khó khăn, trẻ lại không có ngôn ngữ để xin hỗ trợ.
Cách nói cân bằng có thể là: con có trí nhớ rất tốt về đường đi, nhưng âm thanh lớn làm con mệt nhanh hơn; con hiểu nhiều điều, nhưng cần thêm thời gian để trả lời; con có nhiều ý tưởng, nhưng viết tay làm con khó thể hiện. Những câu như vậy giúp trẻ thấy khó khăn là điều có thể được hỗ trợ, không phải lỗi nhân cách.
Tránh biến chẩn đoán thành giới hạn
Người lớn cần tránh những câu như “vì con như vậy nên con không làm được” hoặc “con phải chấp nhận là mình kém”. Chẩn đoán không phải lời tiên đoán đóng kín tương lai. Nó là một phần thông tin để hiểu nhu cầu hiện tại và tìm môi trường phù hợp. Trẻ cần biết rằng khác biệt phát triển không phải lỗi của trẻ hay lỗi của gia đình.
Đồng thời, cũng không nên dùng chẩn đoán để bỏ qua mọi trách nhiệm. Trẻ vẫn có thể học cách xin giúp, nghỉ khi quá tải, luyện kỹ năng tự chăm sóc và tham gia vào quyết định phù hợp với tuổi. Sự khác biệt nằm ở cách người lớn dạy và hỗ trợ, không phải ở việc yêu cầu trẻ tự chịu đựng như mọi trẻ khác.
Nói nhiều lần, không phải một buổi duy nhất
Trẻ sẽ hiểu khác nhau theo tuổi. Một lời giải thích phù hợp lúc sáu tuổi có thể cần được mở rộng khi trẻ lên mười hoặc bước vào tuổi thiếu niên. Gia đình nên để trẻ được hỏi lại, thay đổi cảm xúc và có lúc không muốn nói. Có trẻ cần thời gian để buồn, giận hoặc im lặng trước khi sẵn sàng hỏi thêm.
Người lớn cũng cần nói về quyền riêng tư. Trẻ có thể đồng ý để giáo viên biết chẩn đoán nhưng không muốn bạn cùng lớp biết. Trẻ có thể muốn nói với bạn thân nhưng không muốn họ hàng bàn luận. Khi trẻ được tham gia vào quyết định chia sẻ thông tin, trẻ học rằng câu chuyện về cơ thể và não của mình không tự động thuộc quyền người lớn.
Khi người lớn chưa chắc nên nói thế nào
Nếu gia đình không biết bắt đầu từ đâu, có thể trao đổi với chuyên viên, giáo viên hoặc nhà tâm lý để chuẩn bị ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi của trẻ. Không cần đợi đến khi có câu hoàn hảo mới nói, nhưng cũng không nên nói trong lúc người lớn đang hoảng sợ hoặc tức giận. Trẻ sẽ nhớ giọng điệu của người lớn nhiều như nhớ nội dung.
Khi người lớn bình tĩnh và tôn trọng, chẩn đoán có thể trở thành công cụ để trẻ hiểu mình hơn. Trẻ không cần bị bảo vệ bằng im lặng tuyệt đối, cũng không cần bị ném vào thuật ngữ chuyên môn quá sớm. Trẻ cần một câu chuyện trung thực, nhân hậu và mở ra hỗ trợ.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra cách tiếp cận tôn trọng trẻ khuyết tật và quyền được hiểu thông tin liên quan đến mình.