Một số trẻ hiểu bài nhưng không bắt đầu làm, quên nộp vở, mất đồ, làm sai thứ tự, không biết chia bài dài thành bước nhỏ hoặc bùng nổ khi lịch thay đổi. Những khó khăn này có thể liên quan đến chức năng điều hành, tức là nhóm kỹ năng giúp con người quản lý hành động của mình.
Chức năng điều hành không phải là một nút bật tắt. Trẻ có thể làm tốt trong việc mình thích nhưng rất khó trong việc nhiều bước, nhàm chán hoặc áp lực thời gian.
Trong tiếng Việt, executive function thường được dịch là chức năng điều hành. Từ này không có nghĩa là trẻ muốn làm chỉ huy người khác, mà là các kỹ năng điều phối bên trong như nhớ mục tiêu, bắt đầu việc, ức chế xung động, chuyển từ việc này sang việc khác, theo dõi lỗi và điều chỉnh kế hoạch. Khi giải thích cho phụ huynh, nên dùng cả thuật ngữ và ví dụ hằng ngày để tránh biến nó thành nhãn mơ hồ.
Đổi từ trách mắng sang thiết kế bước
Khi trẻ chưa bắt đầu, câu sao con chưa làm thường không giúp nhiều. Người lớn có thể hỏi bước đầu tiên là gì, con cần giấy nào, mình làm câu đầu cùng nhau. Với trẻ khó lập kế hoạch, nhiệm vụ lớn cần được chia thành phần nhìn thấy được.
Lịch hình ảnh, checklist, hộp đựng đồ, màu phân loại môn học, đồng hồ hẹn giờ và mẫu bài đã làm có thể giúp trẻ nhìn thấy việc cần làm. Đây không phải là làm hộ, mà là dựng giàn giáo để trẻ học cách tự quản lý.
Ở lớp, giáo viên có thể báo trước chuyển hoạt động, viết yêu cầu lên bảng, kiểm tra trẻ đã hiểu bước đầu và cho điểm dừng giữa nhiệm vụ dài. Những hỗ trợ nhỏ này có thể giảm rất nhiều hành vi khó.
Điểm cần chú ý là hỗ trợ chức năng điều hành phải nằm gần nhiệm vụ thật. Nếu trẻ hay quên nộp bài, chỉ giảng về trách nhiệm thường không đủ. Cần thay đổi đường đi của bài tập: bài đã làm xong để vào một túi rõ màu, túi đó được kiểm tra trước khi ra khỏi nhà, giáo viên có điểm nhận bài cố định. Nếu trẻ mất rất lâu để bắt đầu, có thể dùng quy tắc hai phút đầu: người lớn ngồi cạnh, đọc đề cùng trẻ, đánh dấu câu đầu, rồi lùi dần.
Với trẻ ADHD, tự kỷ, rối loạn học tập, lo âu hoặc chậm phát triển trí tuệ, khó khăn chức năng điều hành có thể biểu hiện khác nhau. Có trẻ bốc đồng, có trẻ đông cứng, có trẻ làm rất nhanh nhưng bỏ sót bước, có trẻ chuẩn bị quá lâu vì sợ sai. Vì vậy, người lớn không nên dùng một giải pháp cho mọi trẻ. Cần quan sát điểm kẹt nằm ở bắt đầu, duy trì chú ý, ghi nhớ, tổ chức vật dụng, chuyển hoạt động hay tự kiểm tra.
Thiết kế môi trường trước khi yêu cầu tự giác
Tự giác là mục tiêu dài hạn, nhưng với trẻ còn thiếu kỹ năng điều hành, yêu cầu tự giác ngay có thể chỉ tạo thêm thất bại. Môi trường nên làm bước đúng trở nên dễ nhìn và dễ làm hơn. Bàn học ít vật gây nhiễu, vở theo màu, thời khóa biểu nhìn thấy, hộp bài hoàn thành, đồng hồ trực quan và câu nhắc thống nhất có thể giảm lượng thông tin trẻ phải tự giữ trong đầu.
Ở nhà, phụ huynh có thể chọn một thời điểm ít xung đột để cùng trẻ xem lại hệ thống. Không nên đổi toàn bộ cách học trong một ngày. Nếu vấn đề lớn nhất là quên đồ, hãy bắt đầu bằng cặp sách. Nếu vấn đề lớn nhất là bài dài, hãy bắt đầu bằng chia đoạn. Nếu vấn đề lớn nhất là chuyển từ chơi sang học, hãy bắt đầu bằng báo trước và nghi thức kết thúc chơi. Sự nhất quán quan trọng hơn số lượng công cụ.
Ở trường, hỗ trợ tốt thường không quá nổi bật. Giáo viên có thể viết yêu cầu nhiều bước lên bảng, đưa mẫu hoàn thành, cho trẻ kiểm tra lại bằng bảng ngắn, hoặc cho trẻ ngồi gần nơi ít mất tập trung. Thiết kế phổ quát trong học tập khuyến khích cung cấp nhiều cách tiếp cận thông tin, nhiều cách thể hiện hiểu biết và nhiều cách duy trì tham gia. Những điều chỉnh này không chỉ giúp một trẻ có chẩn đoán, mà còn giúp cả lớp hiểu nhiệm vụ rõ hơn.
Tự lập cần được xây dần
Mục tiêu không phải giữ hỗ trợ mãi mãi, nhưng cũng không thể rút hỗ trợ trước khi trẻ có kỹ năng thay thế. Khi trẻ làm được với checklist, có thể dần chuyển từ người lớn nhắc sang trẻ tự đánh dấu. Khi trẻ biết chuẩn bị cặp theo hình, có thể dần giảm số hình.
Trẻ cũng cần được hiểu điểm mạnh của mình. Một số trẻ có ý tưởng tốt nhưng khó tổ chức. Một số trẻ sáng tạo nhưng khó hoàn thành đúng hạn. Khi người lớn thấy cả hai mặt, hỗ trợ sẽ ít mang tính phán xét hơn.
Nếu khó khăn chức năng điều hành ảnh hưởng lớn đến học tập, cảm xúc hoặc gia đình, nên trao đổi với trường và chuyên viên. Cũng cần kiểm tra các yếu tố khác như thiếu ngủ, đau, lo âu, bắt nạt, khó hiểu ngôn ngữ, vấn đề thị lực thính lực hoặc yêu cầu học vượt quá mức hiện tại. Hỗ trợ đúng giúp trẻ dùng năng lực của mình vào việc học, thay vì tiêu hết năng lượng để chống đỡ sự lộn xộn.
Nguồn tham khảo
Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra chức năng điều hành, học tập và thiết kế hỗ trợ.