Sau một cơn bùng nổ lớn, cả trẻ và người lớn đều có thể kiệt sức. Gia đình dễ muốn giảng giải ngay, yêu cầu xin lỗi ngay hoặc tìm ai sai. Nhưng khi cơ thể trẻ còn căng, trẻ thường chưa thể học từ lời giải thích dài.

Việc nhìn lại nên diễn ra sau khi mọi người đã an toàn và bình tĩnh hơn.

Cơn bùng nổ cảm xúc không nên được xem đơn giản là "trẻ hư" hay "cha mẹ không nghiêm". Với nhiều trẻ cần hỗ trợ phát triển, đó có thể là kết quả của quá tải cảm giác, giao tiếp bị kẹt, đau, mệt, lo lắng, thay đổi lịch hoặc yêu cầu vượt quá khả năng hiện tại. Nhìn lại sau sự cố là cách học từ điều đã xảy ra, không phải phiên tòa gia đình.

Trước hết là phục hồi

Trẻ có thể cần nước, chỗ yên, thời gian nghỉ hoặc một hoạt động quen. Người chăm sóc cũng có thể cần thở, đổi người hỗ trợ hoặc rời khỏi tình huống một lúc nếu an toàn. Phục hồi không phải là bỏ qua hành vi, mà là chuẩn bị điều kiện để học sau đó.

Nếu có người bị thương hoặc đồ vật nguy hiểm, cần xử lý an toàn trước khi nói chuyện.

Người chăm sóc cũng cần được phục hồi. Sau một cơn lớn, cha mẹ có thể run, tức giận, xấu hổ hoặc sợ lặp lại. Nếu người lớn cố phân tích khi bản thân còn quá kích hoạt, cuộc nói chuyện dễ biến thành trách mắng. Có khi bước đúng nhất là uống nước, kiểm tra vết thương, tách người đang quá căng ra nơi an toàn và hẹn thời điểm nhìn lại sau.

Phục hồi quan hệ cũng quan trọng. Một câu ngắn như "bây giờ mình an toàn rồi" hoặc "lát nữa mình nói tiếp" có thể giúp trẻ biết người lớn chưa bỏ rơi trẻ. Điều này khác với việc bỏ qua hành vi nguy hiểm. An toàn và trách nhiệm cần đi cùng nhau.

Nhìn lại bối cảnh thay vì chỉ nhìn hành vi

Gia đình có thể hỏi điều gì xảy ra trước đó: trẻ ngủ ít, đói, đau, bị đổi lịch, quá ồn, bị yêu cầu quá khó hay không có cách giao tiếp. Những thông tin này giúp kế hoạch sau tốt hơn.

Nếu trẻ đủ khả năng, có thể dùng câu hỏi ngắn, hình ảnh hoặc lựa chọn để trẻ nói điều khó. Không nên biến buổi nhìn lại thành thẩm vấn.

Người lớn có thể ghi lại một chuỗi ngắn: trước đó trẻ ở đâu, ai nói gì, yêu cầu nào được đưa ra, tiếng ồn ra sao, trẻ đã ăn ngủ thế nào, có đau hoặc mệt không, và người lớn phản ứng ra sao. Chuỗi này giúp tìm điểm có thể thay đổi. Nếu chỉ ghi "trẻ la hét 20 phút", lần sau gia đình vẫn không biết nên can thiệp ở đâu.

Một số trẻ không thể trả lời câu hỏi "vì sao con làm vậy". Câu hỏi đó quá rộng và dễ khiến trẻ phòng thủ. Thay vào đó, có thể hỏi "ồn quá không", "con muốn nghỉ hay uống nước", "lúc đó con đau không", hoặc cho trẻ chọn giữa vài hình ảnh. Với trẻ dùng AAC hoặc thẻ cảm xúc, người lớn cần cho đủ thời gian để trẻ trả lời.

Phân biệt sửa chữa với trừng phạt

Nếu trẻ làm đau người khác hoặc làm hỏng đồ, gia đình vẫn cần dạy trách nhiệm. Nhưng trách nhiệm không nhất thiết bắt đầu bằng xấu hổ. Sau khi bình tĩnh, trẻ có thể học cách xin lỗi, dọn cùng người lớn, sửa đồ nếu phù hợp, hoặc dùng câu thay thế cho lần sau. Cách sửa chữa nên vừa sức và liên quan đến sự việc.

Trừng phạt nặng sau cơn bùng nổ thường không dạy kỹ năng mới, đặc biệt nếu nguyên nhân là quá tải hoặc mất kiểm soát. Trẻ cần học dấu hiệu cơ thể, cách xin nghỉ, cách nói "dừng", cách rời khỏi nơi quá ồn, hoặc cách nhờ người lớn. Nếu không có kỹ năng thay thế, lần sau trẻ vẫn chỉ có cách cũ.

Sửa kế hoạch cho lần sau

Sau mỗi cơn lớn, gia đình nên chọn một điều chỉnh nhỏ: báo trước sớm hơn, giảm yêu cầu, thêm thẻ xin nghỉ, chuẩn bị nơi yên hoặc thống nhất ai sẽ hỗ trợ. Nếu cơn bùng nổ lặp lại và nguy hiểm, cần chuyên viên cùng xây kế hoạch an toàn.

Mục tiêu của nhìn lại không phải là làm trẻ xấu hổ. Mục tiêu là để lần sau mọi người có thêm một lối ra.

Điều chỉnh nhỏ nên được thử trong đời sống thật. Nếu trẻ thường bùng nổ sau khi đi học về, gia đình có thể giảm câu hỏi ngay lúc vừa về nhà, chuẩn bị đồ ăn nhẹ, cho thời gian yên trước khi làm bài. Nếu cơn xảy ra khi chuyển hoạt động, có thể dùng báo trước bằng hình ảnh hoặc đồng hồ. Nếu xảy ra ở nơi đông, có thể chuẩn bị lối ra và người đi cùng.

Khi cơn bùng nổ có nguy cơ tự làm đau, làm đau người khác, bỏ chạy hoặc cần can thiệp y tế, gia đình không nên tự xử lý một mình lâu dài. Cần trao đổi với chuyên viên, trường học hoặc dịch vụ địa phương để có kế hoạch an toàn rõ hơn. Nhìn lại tốt không chỉ giúp hiểu quá khứ; nó làm cho lần sau bớt nguy hiểm và bớt cô đơn hơn cho cả trẻ lẫn người chăm sóc.

Nguồn tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để kiểm tra hỗ trợ hành vi, tự điều chỉnh và an toàn trẻ khuyết tật phát triển.